Uğur Kepekçi
İYİLİK MEDENİYETİ /ANALİZ
- İYİLİK MEDENİYETİNE GİRİŞ
- İYİLİKLE ÇIKIN YOLA
- İYİLERLE BERABER OLUN
- İYİLİK BULAŞICIDIR
- SELAM BİR DUADIR
- MERHAMET KAYBEDİLİRSE İNSANLIK KAYBEDER
- İYİLİK GİZLİ YAPILDIĞINDA BÜYÜR
- KOMŞUSU AÇKEN TOK YATAN BİR MEDENİYET KURAMAZ
- GÜZEL AHLÂK EN BÜYÜK MİRASTIR
- İYİLİK BİR MEDENİYET İNŞA EDER
- DÜNYAYI DEĞİŞTİREN SESSİZ GÜÇ, İYİLİKTİR
1.İYİLİK MEDENİYETİNE GİRİŞ
“Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya yardım etmeyi emreder; hayasızlığı, fenalığı ve azgınlığı yasaklar. O, düşünüp tutasınız diye size öğüt veriyor.” (Nahl Sûresi, 90)
Her çağın bir hastalığı vardır. Bizim çağımızın en büyük hastalığı ise kanaatimce vicdan yorgunluğudur. İnsanlık, bilimde ve teknolojide tarihin belki de en büyük ilerlemesini yaşarken; aynı hızla merhametini, güven duygusunu ve birbirine olan muhabbetini kaybetmektedir.
Bugün dünyanın neresine bakarsanız bakın, aynı manzarayla karşılaşıyorsunuz. Savaşlar bitmiyor, açlık sona ermiyor, aileler dağılıyor, insanlar yalnızlaşıyor, komşular birbirini tanımıyor, çocuklar sevgiden mahrum büyüyor. İmkânlar arttıkça huzurun da artacağı zannediliyordu. Oysa görüyoruz ki insan, sadece maddî ihtiyaçları karşılanınca mutlu olmuyor. Kalbin de doyurulması gerekiyor. İşte tam bu noktada Kur’an-ı Kerim, insanlığa çağlar üstü bir reçete sunuyor: İyilik…
İyilik; sadece ihtiyaç sahibine yardım etmek değildir. İyilik, doğru söz söylemektir. Emanete sahip çıkmaktır. Kul hakkından sakınmaktır. Anne babaya hürmet etmektir. Komşunun derdiyle dertlenmektir. Yetimin başını okşamaktır. Affedebilmektir. Paylaşabilmektir. Bir selamı esirgememektir. Kısacası iyilik, Allah’ın razı olacağı bir hayat yaşamaktır.
Kur’an-ı Kerim’de “ihsan” kavramı, sadece yapılan güzel davranışları değil; yapılan her işi en güzel şekilde yapmayı ifade eder. Mümin, ibadetini de ticaretini de komşuluğunu da aile hayatını da ihsan şuuruyla yaşamakla yükümlüdür. Çünkü Allah Teâlâ, “Şüphesiz Allah iyilik yapanları sever.” (Bakara Sûresi, 195) buyurmaktadır.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v.) ise hayatı boyunca insanlığa iyiliğin canlı örneği olmuştur. Kendisine kötülük yapanları affetmiş, yetimleri korumuş, fakirleri gözetmiş, komşularına sahip çıkmış, çocukları sevmiş, yaşlılara hürmet etmiş, hayvanlara bile merhamet göstermiştir. O’nun (s.a.v.) hayatına baktığımızda görüyoruz ki İslam, sadece inanılacak bir din değil; yaşanacak bir ahlâk medeniyetidir.
Bugün en çok konuştuğumuz kavramlardan biri değişimdir. Ekonominin değişmesini istiyoruz, siyasetin değişmesini istiyoruz, eğitimin değişmesini istiyoruz. Peki insan değişmeden bunlar kalıcı olabilir mi? Kalpler değişmeden toplum değişir mi? Vicdanlar dirilmeden adalet tam anlamıyla tesis edilebilir mi?
İşte bu sorular, bizi “İyilik Medeniyeti” analizini kaleme almaya sevk etti.
Çünkü inanıyoruz ki iyilik, bireysel bir tercih olmanın ötesinde toplumsal bir sorumluluktur. Bir insanın yaptığı küçük bir iyilik, ailesini etkiler; aile toplumu etkiler, toplum ise milletin kaderini belirler. Tarihte büyük medeniyetler, büyük ordularla değil; büyük ahlâk sahibi insanlarla kurulmuştur.
Prof. Dr. Haydar Baş’ın yıllarca dile getirdiği “Önce İnsan” anlayışı da bize önemli bir hakikati hatırlatmaktadır. İnsanı ihmal eden hiçbir ekonomik model, hiçbir siyasî proje ve hiçbir sosyal sistem uzun ömürlü olamaz. Çünkü insanı yaşatmak, sadece bedenini doyurmak değil; onurunu korumak, umudunu canlı tutmak ve vicdanını beslemektir. Bunun yolu ise iyilikten, adaletten ve merhametten geçmektedir.
Elinizdeki bu yazı dizisi, bir nasihatler manzumesi olma iddiasında değildir. Bu satırlar, önce nefsime, sonra da aynı gökyüzünün altında yaşayan bütün kardeşlerime yapılmış samimi bir hatırlatmadır. Çünkü hepimizin iyiliğe ihtiyacı var. Hepimizin daha fazla merhamete, daha fazla adalete, daha fazla kardeşliğe ihtiyacı var.
İYiLİK MEDENİYETİ ANALİZ yazımızla birlikte bir yolculuğa çıkacağız.
Bu yolculukta bazen bir selamın bereketini konuşacağız, bazen komşuluk hukukunu, bazen merhameti, bazen güzel ahlâkı, bazen de iyiliğin nasıl bir medeniyet inşa ettiğini…
Belki okuduğunuz her yazıdan sonra hayatınızda küçük bir değişiklik yapacaksınız. Belki bir komşunuzun kapısını çalacak, belki uzun zamandır aramadığınız bir büyüğünüzü arayacak, belki de hiç tanımadığınız bir ihtiyaç sahibinin duasını alacaksınız.
İşte o gün bu satırlar gerçek anlamına kavuşmuş olacak.
Çünkü dünyayı değiştirenler, çoğu zaman büyük sloganlar atanlar değil; küçük iyilikleri hayatının vazgeçilmez ilkesi hâline getiren insanlardır.
Geliniz…
İyilikle çıkalım yola…
İyilerle yürüyelim…
İyiliği çoğaltalım…
Ve Allah’ın rızasını kazanmak için, O’nun rahmetini yeryüzünde temsil eden kullar olmaya gayret edelim.
Bu yolculuğun sonunda sadece daha bilgili değil, daha vicdanlı; sadece daha başarılı değil, daha merhametli; sadece daha güçlü değil, daha güzel ahlâklı insanlar olabilmek duasıyla…
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” Nazarî
- İYİLİKLE ÇIKIN YOLA
Değerli dostlar, Allah nasip ederse bugünden itibaren iyilik medeniyeti yazı serimize başlıyoruz. Yaklaşık 10 gün birlikte iyilik adına bir çaba ortaya koymaya çalışacağız.
İyilikle çıkın yola
Vermeyiniz sakın mola
Selam verin sağa sola
İyi olan mahrum kalmaz (Nazarî)
Alemlere Rahmet Hazreti Muhammed (s.a.a.) efendimizin şu müjdesine mazhar olmak ve dolayısıyla Rabbimizin rızasını kazanmaktır muradımız: “Kim İslam’da iyi bir çığır açarsa, açtığı çığırın ecri ve kendisinden sonra onunla amel edenlerin ecirleri, sevaplarından hiçbir şey eksilmeden ona aittir. Kim de İslam’da kötü bir çığır açarsa, açtığı çığırın günahı ve kendisinden sonra onunla amel edenlerin günahları, günahlarından bir şey eksilmeden ona aittir.” (Riyâzu’s-Salihîn, 19, bab 172. Hadis)
İnsanı insan yapan, sahip olduğu servet, makam veya şöhret değildir. İnsanı değerli kılan; imanı, ahlâkı, vicdanı ve yaptığı iyiliklerdir. Dünya tarihi boyunca kötülük geçici başarılar elde etmiş gibi görünse de sonunda kaybeden hep kötülük olmuştur. Kazanan ise iyilik, doğruluk ve adalet olmuştur.
Yüce Allah, Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyuruyor:
“Şüphesiz Allah adaleti, iyilik yapmayı ve yakınlara yardım etmeyi emreder; hayâsızlığı, fenalığı ve azgınlığı ise yasaklar.” (Nahl Sûresi, 90)
Bu ayet, sadece bireysel hayatımızın değil, toplum düzeninin de temelini ortaya koymaktadır. Demek ki iyilik, tavsiye edilen güzel bir davranış olmanın ötesinde, Rabbimizin açık bir emridir.
Bir başka ayette ise Rabbimiz şöyle buyurur:
“Kim zerre kadar hayır yapmışsa onu görecektir. Kim de zerre kadar kötülük yapmışsa onu görecektir.” (Zilzâl Sûresi, 7-8)
İnsan bazen yaptığı küçük bir iyiliğin unutulduğunu zanneder. Oysa hiçbir iyilik kaybolmaz. Bir yetimin başını okşamak, bir garibin elinden tutmak, bir hastayı ziyaret etmek, bir gönlü onarmak veya samimiyetle verilen bir selam… Hepsi Allah katında kayıt altındadır.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v.) de iyiliğin müminin en önemli vasfı olduğunu birçok hadis-i şerifinde ifade etmiştir. “İnsanların en hayırlısı, insanlara faydalı olandır.” buyurarak gerçek üstünlüğün başkalarına fayda sağlayabilmek olduğunu göstermiştir. Yine “Birbirinize selâm veriniz ki birbirinizi sevesiniz.” hadisiyle de toplumdaki sevgi ve kardeşliğin en basit ama en etkili anahtarını bizlere öğretmiştir.
Bugün ne yazık ki insanlar birbirini tanımadan yargılıyor, selamlaşmadan yanından geçiyor, menfaati bitince dostluğunu da bitiriyor. Oysa Müslüman; güven veren, sözünde duran, merhamet eden ve affedebilen insandır. İyilik sadece sadaka vermek değildir. Güzel söz söylemek de sadakadır, tebessüm etmek de sadakadır, insanlara eziyet verecek bir taşı yoldan kaldırmak da sadakadır.
Toplumların huzuru kanunlarla sağlanabilir; fakat kalıcı güven ancak ahlâkla sağlanır. Ahlâkın özü ise iyiliktir. Anne babaya hürmet, komşuya saygı, kul hakkına riayet, emaneti korumak, doğruluktan ayrılmamak… Bunların tamamı iyiliğin farklı yüzleridir.
Kötülük ise önce sahibini tüketir. Kin, haset, yalan, iftira ve zulüm; insanın kalbini karartır, huzurunu elinden alır. Dünya hayatında geçici bir kazanç sağlasa bile ahirette ağır bir hesabı vardır. Çünkü Allah’ın adaleti şaşmaz.
Bugün dünyamızın ihtiyacı daha güçlü silahlar değil, daha güçlü vicdanlardır. Daha yüksek binalar değil, daha yüksek ahlâktır. Daha fazla servet değil, daha fazla merhamettir. İnsanlığı yeniden ayağa kaldıracak olan şey, iyiliğin yeniden hayatın merkezine yerleşmesidir.
Geliniz; kırmak yerine onarmayı, incitmek yerine gönül almayı, nefret yerine sevgiyi, bencillik yerine paylaşmayı tercih edelim. Şiirimizde ifade edildiği gibi iyilikle çıkalım yola, bu yolda asla mola vermeyelim. Çünkü iyilik, Allah’ın rızasına açılan en güvenli yoldur. İnsanlar unutsa bile Allah unutmaz. Yapılan her hayır sahibine mutlaka döner. Dünyada huzur, ahirette ebedî saadet arayanların yolu; iyilik, doğruluk ve güzel ahlâk yoludur.
- İYİLERLE BERABER OLUN
İlk bakışta insanı şekillendiren unsurun aldığı eğitim veya yaşadığı çevre olduğu düşünülür. Oysa bunların da önünde gelen çok önemli bir gerçek vardır: İnsan, birlikte olduğu insanların ortalamasına dönüşür. Dostluklar karakteri inşa eder, arkadaşlıklar kaderi etkiler, içinde bulunulan çevre ise insanın istikametini belirler.
Bu yüzden Yüce Allah, Kur’ân-ı Kerim’de sadece doğru olmayı değil, doğrularla beraber olmayı da emretmektedir:
“Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının ve doğrularla (sadıklarla) beraber olun.” (Tevbe Sûresi, 119)
Bu ayet, mümin için büyük bir hayat düsturudur. Çünkü insan, zamanla birlikte oturup kalktığı insanların huyunu, düşüncesini ve hatta hayata bakışını farkında olmadan benimsemeye başlar. İyi insanların arasında bulunan kimse, iyiliğe yönelir; kötülüğü sıradan görenlerin arasında bulunan ise zamanla kötülüğü normal kabul etmeye başlar.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) bu hakikati ne güzel anlatmıştır:
“Kişi dostunun dini üzeredir. Öyleyse her biriniz kiminle dostluk ettiğine dikkat etsin.” (Ebû Dâvûd, Edeb, 16)
Bir başka hadis-i şerifte ise iyi arkadaşla kötü arkadaşın misali misk satan kimse ile demirci körüğünü üfleyen kimseye benzetilir. Misk satanın yanında bulunan güzel bir koku kazanır; demircinin yanında bulunan ise ya elbisesini yakar ya da kötü kokudan nasibini alır. İnsan, farkında olmadan bulunduğu ortamın rengini alır.
Bugün toplum olarak yaşadığımız birçok problemin temelinde de bu gerçek yatmaktadır. Şiddeti normalleştiren yayınlar, ahlâkı küçümseyen çevreler, yalanı başarı gibi gösteren anlayışlar ve menfaati her şeyin önüne koyan ilişkiler, özellikle gençlerin karakter dünyasını derinden etkilemektedir. Bunun karşısında yapılacak en büyük mücadele, iyilerin çoğalması ve iyilerin birbirine sahip çıkmasıdır.
İyiler yalnız bırakıldığında kötüler cesaret bulur. Dürüst insanlar birbirinden uzaklaştığında haksızlık güç kazanır. Fakat iyiler omuz omuza verdiğinde mahalle değişir, şehir değişir, hatta milletlerin kaderi değişebilir. Tarihte bunun sayısız örneği vardır. Büyük medeniyetler sadece güçlü ordularla değil; güvenilir insanlar, adaletli yöneticiler, merhametli komşular ve ahlâklı nesiller sayesinde yükselmiştir.
İyilerle beraber olmanın ilk meyvesi güvendir. Güvenin olduğu yerde huzur vardır. Huzurun olduğu yerde üretim vardır. Üretimin olduğu yerde bereket vardır. Bereketin olduğu toplumlarda ise kardeşlik kök salar. İşte bu yüzden iyilik, sadece bireysel bir erdem değil; aynı zamanda toplumsal kalkınmanın da temelidir.
Bugün kendimize şu soruyu sormalıyız: Çocuklarımız kimi örnek alıyor? Gençlerimiz kimin peşinden gidiyor? Evlerimizde, okullarımızda ve sokaklarımızda iyiliği temsil eden insanlar ne kadar görünür hâlde?
Unutmayalım ki kötülük gürültü çıkarır, iyilik ise sessizce gönülleri inşa eder. Gürültünün değil, hakikatin peşinden yürümek gerekir. Çünkü Allah’ın vaadi açıktır. O, sâlih kullarını yalnız bırakmaz.
Geliniz; doğrularla yürüyelim, iyilerle dost olalım, güzel ahlâkı hayatımızın merkezine yerleştirelim. Birbirimize güven veren insanlar olalım. Çocuklarımıza bırakacağımız en büyük miras; mal, mülk veya servet değil, temiz bir isim ve iyilerden oluşan bir çevredir.
İyilerin çoğaldığı yerde fitne azalır, adalet güçlenir, merhamet yeşerir ve toplum yeniden nefes almaya başlar. Çünkü iyilik bulaşıcıdır. Bir gönülde başlayan iyilik, zamanla bir aileyi, bir mahalleyi, bir şehri ve nihayet bir milleti kuşatacak kadar büyük bir güce sahiptir.
- İYİLİK BULAŞICIDIR
“İyilik ve takvâ üzerinde yardımlaşın; günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın. Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah’ın azabı çetindir.” (Mâide Sûresi, 2)
İnsan, farkında olmadan çevresini etkileyen bir varlıktır. Bir tebessümüyle umut olur, bir sözüyle gönül yapar, bir davranışıyla örnek olur. Tıpkı kötülüğün yayıldığı gibi, iyilik de yayılır. Ancak aralarında önemli bir fark vardır: Kötülük korku üretir, iyilik ise güven üretir. Kötülük insanları birbirinden uzaklaştırır, iyilik ise gönülleri birbirine yaklaştırır.
Ne yazık ki çağımız, kötülüğün daha görünür hâle geldiği bir dönemden geçiyor. Televizyon ekranlarında şiddet, sosyal medyada hakaret, günlük hayatta tahammülsüzlük ve bencillik sıradanlaştırılıyor. Böyle bir ortamda bazı insanlar, “Bir kişinin iyiliği neyi değiştirebilir ki?” diye düşünebilir. Oysa tarih bunun tam tersini söylüyor. Büyük değişimler, çoğu zaman tek bir güzel yürekle başlamıştır.
Yüce Allah, Mâide Sûresi’nde bizlere yalnızca iyilik yapmayı değil, iyilik üzerinde yardımlaşmayı emrediyor. Demek ki iyilik, tek başına yapılan bir davranış değil; toplumun birlikte inşa edeceği bir hayat anlayışıdır. Bir insanın attığı küçük bir hayır tohumu, başka gönüllerde filiz verir ve zamanla koca bir çınara dönüşebilir.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyuruyor:
“Kim İslâm’da güzel bir çığır açarsa hem onun sevabını hem de kendisinden sonra onunla amel edenlerin sevabını alır.” (Müslim)
Bir başka hadis-i şerifte ise şöyle buyurmuştur:
“Hayra vesile olan, onu yapan gibidir.” (Tirmizî)
Ne büyük müjde… Bir iyiliğe vesile olmak bile Allah katında büyük ecir sebebidir. Bir öğrencinin eğitimine destek olmak, bir genci kötü alışkanlıklardan uzaklaştırmak, iki dargını barıştırmak veya bir ihtiyaç sahibine el uzatılmasına öncülük etmek… Bütün bunlar iyiliğin çoğalmasına vesile olmaktır.
İslam medeniyetinin yükselişine baktığımızda bunun en güzel örneklerini görürüz. Vakıflar bunun en canlı şahididir. Kimsesiz çocuklar için kurulan vakıflar, yolcular için yapılan hanlar, kuşlar için inşa edilen kuş evleri, yoksullar için kaynayan aşevleri… Bunların hiçbiri zorunluluktan doğmadı; iyiliğin bulaşıcı hâle gelmesinden doğdu. Bir hayır sahibi yaptı, ardından başkaları da aynı yolu takip etti. Böylece iyilik, medeniyetin harcına dönüştü.
Prof. Dr. Haydar Baş da yıllarca insanı merkeze alan bir anlayışı savundu. Onun sıkça dile getirdiği “Önce İnsan” yaklaşımı, ekonomik veya siyasî hedeflerin ancak insanın huzuruna ve mutluluğuna hizmet ettiği ölçüde anlamlı olacağını ortaya koyuyordu. Çünkü insanı ihmal eden hiçbir sistem, uzun ömürlü olamaz. İnsana değer vermenin ilk şartı ise iyiliği hayatın merkezine yerleştirmektir.
Bugün mahallemizde, iş yerimizde, okulumuzda veya ailemizde iyiliği başlatacak olan belki de biziz. Bir selam vermek, yaşlı bir komşunun hâlini sormak, bir öğrencinin kitabını almak, kırgın bir gönlü onarmak… Bunlar küçük gibi görünen ama toplumun mayasını değiştiren davranışlardır. Unutmayalım ki büyük yangınlar bir kıvılcımla başladığı gibi, büyük iyilik hareketleri de samimi bir adımla başlar.
İnsanlar çoğu zaman kötülüğün hızla yayıldığını söyler. Doğrudur; kötülük gürültü çıkarır. Fakat iyilik sessiz çalışır. Tıpkı toprağın altında sessizce filizlenen bir tohum gibi… Gün gelir o filiz, gölgesinde binlerce insanın dinlendiği bir ağaca dönüşür.
Bugün dünyamızın ihtiyacı yeni tartışmalar değil; yeni iyilik hareketleridir. Daha çok öfkelenen insanlar değil; daha çok merhamet eden insanlardır. Daha çok konuşan değil, daha çok el uzatan insanlardır. Çünkü iyilik, sadece bir davranış değildir; Allah’ın kulları arasındaki rahmetinin tecellisidir.
Öyleyse beklemeyelim. “Birileri başlasın.” demeyelim. İyilik hareketini bugün, bulunduğumuz yerden başlatalım. Bir çocuğun yüzünü güldürelim, bir yoksulun sofrasına katkı olalım, bir gönlü onaralım. Belki yaptığımız iyiliğin nereye kadar ulaşacağını hiçbir zaman bilemeyeceğiz. Ama şunu bileceğiz ki Allah katında hiçbir hayır karşılıksız kalmaz.
İyilik Çağrısı
Bugün en az bir iyiliğe vesile olun. Bir ihtiyaç sahibini sevindirin, bir kırgınlığı bitirmek için ilk adımı siz atın veya uzun zamandır aramadığınız bir büyüğünüzü arayın. Unutmayın; iyilik, paylaşıldıkça çoğalan tek sermayedir.
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” Nazarî
- SELAM BİR DUADIR
“Size bir selam verildiği zaman, ondan daha güzeliyle veya aynıyla karşılık verin…” (Nisâ Sûresi, 86)
Bazen bir toplumun huzuru, büyük projelerle değil, küçük davranışlarla inşa edilir. İşte bunlardan biri de selamdır. Bugün sokaklarımız kalabalık ama gönüllerimiz yalnız; apartmanlarımız yüksek ama komşuluklarımız zayıf. Aynı asansöre binen, aynı iş yerinde çalışan, aynı mahallede yaşayan insanlar birbirlerinin yüzüne bakmadan yollarına devam ediyor. Oysa bir “Selâmün aleyküm” sözü, iki yabancı gönül arasında görünmez bir köprü kurabilir.
Selam, kuru bir söz değildir. Selam; “Sana benden zarar gelmez, Allah’ın rahmeti, bereketi ve huzuru senin üzerine olsun.” demektir. Bu yönüyle selam hem bir dua hem de bir güven beyanıdır. Müslüman, diliyle ve davranışıyla güven veren insandır. Selam da bu güvenin ilk kapısını aralar.
Yüce Allah, Kur’ân-ı Kerim’de müminlerin birbirlerini selamlamalarını emretmiş, verilen selama daha güzeliyle karşılık verilmesini istemiştir. Çünkü selam, kardeşliğin anahtarıdır. Allah’ın adı olan “es-Selâm”, barışın, huzurun ve güvenin kaynağıdır. Mümin de bu ilahî ismin ahlâkından nasibini almalı, girdiği her yere huzur taşımalıdır.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) buyuruyor ki:
“Aranızda selamı yayın.” (Müslim)
Başka bir hadis-i şerifte ise şöyle buyurulur:
“Siz iman etmedikçe cennete giremezsiniz; birbirinizi sevmedikçe de gerçek anlamda iman etmiş olamazsınız. Size, yaptığınız takdirde birbirinizi seveceğiniz bir şeyi haber vereyim mi? Aranızda selamı yayınız.” (Müslim)
Dikkat edelim; Efendimiz (s.a.a.), selamı sadece bir görgü kuralı olarak değil, imanı güçlendiren ve sevgiyi artıran bir ibadet olarak tarif ediyor.
Ne yazık ki günümüzde selam vermek yerine şüpheyle bakmayı, tebessüm etmek yerine mesafeli durmayı tercih eden bir anlayış yaygınlaşıyor. İnsanlar aynı apartmanda yıllarca yaşadığı komşusunun adını bilmiyor. İş arkadaşları birbirini sadece resmî toplantılarda hatırlıyor. Hâlbuki bir toplumun çözülmesi, çoğu zaman selamın unutulmasıyla başlar; yeniden dirilişi ise gönülden verilen bir selamla başlar.
İslam medeniyetinde selam, hayatın her alanına yayılmıştır. Çarşıda, pazarda, yolculukta, evde, camide, misafirlikte… Selam vermek sünnet, almak ise farzdır. Bu hassasiyet, insanlar arasında sevgi ve güven iklimi oluşturmuştur. Çünkü selamın olduğu yerde öfke azalır, kibir kırılır, yabancılık ortadan kalkar.
Prof. Dr. Haydar Baş da toplumun yeniden ayağa kalkmasının, insanın yeniden değer kazanmasıyla mümkün olacağını ifade ederdi. İnsan merkezli bir medeniyet, ancak birbirine güvenen insanların omuzlarında yükselebilir. Güven ise önce güzel sözle, sonra güzel ahlâkla tesis edilir. Selam, işte bu güzel ahlâkın en sade ama en etkili tezahürlerinden biridir.
Bugün kendimize şu soruyu soralım: Kaç kişiye içtenlikle selam veriyoruz? Kaç komşumuzun kapısını sadece hâl hatır sormak için çalıyoruz? Kaç insanın gönlüne bir tebessüm bırakıyoruz? Belki de toplum olarak kaybettiğimiz huzurun ilk anahtarı, unuttuğumuz bu sünnette gizlidir.
Geliniz, selamı yeniden hayatımızın merkezine taşıyalım. Çocuklarımıza selam vermeyi öğretelim. Komşularımızla selamlaşalım. İş yerinde ilk sözü selamla başlatalım. Çünkü selamın yayıldığı yerde güven yeşerir, güvenin olduğu yerde kardeşlik güçlenir, kardeşliğin hâkim olduğu yerde ise iyilik medeniyeti yeniden filizlenir.
İyilik Çağrısı
Bugün karşılaştığınız insanlara içtenlikle selam verin. Belki bir selam, kırgın bir gönlü onaracak; belki de yıllardır kurulmayı bekleyen bir dostluğun ilk adımı olacaktır. Küçük gördüğünüz bir iyilik, Allah katında büyük bir hayra dönüşebilir.
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” Nazarî
- MERHAMET KAYBEDİLİRSE İNSANLIK KAYBEDER
“Biz seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik.” (Enbiya Sûresi, 107)
Yüce Allah, sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed’i (s.a.a.) bütün insanlığa “rahmet” olarak göndermiştir. Bu ifade, İslam’ın özünün sertlik değil merhamet, öfke değil şefkat, kin değil muhabbet olduğunu açıkça göstermektedir.
İnsanlık bugün belki de tarihinin en büyük çelişkilerinden birini yaşıyor. Teknoloji baş döndürücü bir hızla ilerliyor, şehirler büyüyor, iletişim imkânları artıyor; fakat buna rağmen merhamet duygusu aynı ölçüde güçlenmiyor. Bilgi çoğalıyor ama vicdan eksiliyor. Servet büyüyor ama paylaşma küçülüyor. İnsanlar birbirine daha yakın görünse de gönüller arasındaki mesafe her geçen gün biraz daha açılıyor.
Oysa medeniyetleri ayakta tutan taş binalar değil, merhamet dolu yüreklerdir. Merhametin çekildiği yerde adalet zayıflar, kardeşlik çözülür, güven kaybolur ve toplum sessizce çürümeye başlar.
Peygamber Efendimiz (s.a.a.) şöyle buyuruyor:
“Merhamet etmeyene merhamet olunmaz.” (Buhârî, Müslim)
Bir başka hadis-i şerifte ise:
“Yeryüzündekilere merhamet edin ki göktekiler de size merhamet etsin.” (Tirmizî)
Bu hadisler, merhametin sadece duygusal bir davranış olmadığını; Allah’ın rahmetine mazhar olmanın da önemli bir vesilesi olduğunu göstermektedir.
Hz. Muhammed’in (s.a.a.) hayatına baktığımızda bunun sayısız örneğini görürüz. Kendisine taş atanları affeden, yetimleri bağrına basan, yaşlılara hürmet eden, çocuklarla şakalaşan, hayvanlara bile eziyet edilmesini yasaklayan bir Peygamber… İşte Müslümanın örnek alması gereken ahlâk budur.
Bugün dünyanın farklı coğrafyalarında yaşanan savaşlar, açlık, göçler ve mazlumların feryadı bize önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Güç arttıkça merhamet de artmıyorsa, o güç insanlığa huzur getirmez. Gazze’de, Doğu Türkistan’da, Afrika’nın yoksul bölgelerinde veya dünyanın başka bir köşesinde acı çeken her insan, vicdan sahibi herkesin ortak imtihanıdır.
Mümin, acıyı sadece haber bültenlerinden izleyen değil; imkânı ölçüsünde dertlenen, dua eden ve el uzatan insandır.
Merhamet sadece uzak coğrafyalardaki mazlumlara karşı değil; en yakın çevremizde de kendini göstermelidir. Anne ve babaya karşı saygıda, eşler arasındaki anlayışta, çocukların eğitiminde, komşuluk hukukunda, çalışma hayatında ve ticarette…
Merhamet, hayatın her alanına nüfuz etmelidir. Sertliğin hâkim olduğu ailelerde huzur kalmaz; merhametin hâkim olduğu evlerde ise sevgi nesilden nesile aktarılır.
Prof. Dr. Haydar Baş, insanı merkeze alan anlayışında sık sık sosyal adaletin önemine dikkat çekerdi. Bir toplumun gerçek zenginliğinin sadece ekonomik göstergelerle ölçülemeyeceğini, insanın onurunu koruyan ve kimseyi çaresiz bırakmayan bir düzenin esas alınması gerektiğini ifade ederdi. Çünkü merhametin kurumsallaştığı yerde sosyal adalet güçlenir; sosyal adaletin güçlendiği yerde ise kardeşlik kök salar.
Merhamet zayıfladığında insanlar birbirini rakip olarak görmeye başlar. Oysa merhamet güçlendiğinde herkes birbirinin yükünü hafifletmeye çalışır. İşte İslam medeniyetini asırlar boyunca ayakta tutan ruh da buydu. Vakıflar, aşevleri, imarethaneler, kervansaraylar ve nice hayır müesseseleri, merhametin kurumsal hâle gelmiş şekilleriydi.
Bugün yeniden güçlü bir toplum olmak istiyorsak önce kalplerimizi merhametle doldurmalıyız. Çünkü merhamet, zayıflık değil; güçlü olmasına rağmen affedebilmenin, paylaşabilmenin ve sahip çıkabilmenin adıdır. Allah’ın rahmetini uman bir mümin, O’nun kullarına karşı da rahmetle davranmalıdır.
İyilik Çağrısı
Bugün bir yetimi sevindirin, yaşlı bir büyüğünüzü ziyaret edin, hasta bir komşunuzun hâlini sorun veya imkânınız ölçüsünde bir ihtiyaç sahibine destek olun. Merhamet, sadece hissedilen bir duygu değil; davranışa dönüşen imandır.
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” Nazarî
- İYİLİK GİZLİ YAPILDIĞINDA BÜYÜR
“Eğer sadakaları açıktan verirseniz ne güzel! Ama onları gizleyerek fakirlere verirseniz, bu sizin için daha hayırlıdır…” (Bakara Sûresi, 271)
İçinde yaşadığımız çağın en büyük hastalıklarından biri, yapılan her güzel işin mutlaka görülmesini istemektir. İyilik yapılırken bile alkış bekleniyor, yardım edilirken bile kamera aranıyor, hayır işlenirken bile beğeni sayıları hesap ediliyor. Oysa İslam’ın öğrettiği iyilik anlayışı, gösterişten değil ihlastan beslenir.
İyiliğin gerçek değeri, onu kaç kişinin gördüğünde değil; Allah’ın onu kabul edip etmediğinde gizlidir. Çünkü amellerin ölçüsü insanların takdiri değil, niyetlerin samimiyetidir.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyuruyor:
“Ameller niyetlere göredir.” (Buhârî, Müslim)
Bu hadis-i şerif, Müslümanın yaptığı her işte niyetini sorgulaması gerektiğini öğretmektedir. Aynı yardım iki kişi tarafından yapılabilir; biri Allah rızasını düşünerek yaptığı için sevap kazanırken, diğeri insanların övgüsünü beklediği için yaptığı amelin bereketinden mahrum kalabilir.
Efendimiz (s.a.a.), kıyamet gününde Allah’ın arşının gölgesinde gölgelenecek yedi sınıf insandan birini şöyle tarif etmiştir:
“Sağ elinin verdiğini sol eli bilmeyecek kadar sadakasını gizleyen kimse.” (Buhârî, Müslim)
Bu ifade, iyiliğin gizliliğini teşvik eden en güçlü örneklerden biridir. Buradaki maksat, insanlardan övgü beklememek ve kalbi riyadan korumaktır. Çünkü riya, ibadetin de iyiliğin de ruhunu zedeleyen gizli bir hastalıktır.
Kur’ân-ı Kerim’de Rabbimiz, müminlerin infak ederken başa kakmamalarını ve gönül incitmemelerini emretmektedir. Yardım edilen insanın onuru korunmalı, iyilik hiçbir zaman karşı tarafı mahcup edecek bir gösteriye dönüştürülmemelidir. Gerçek cömertlik, verirken alan eli utandırmayan cömertliktir.
Ne yazık ki günümüzde bazen yapılan yardımlar, ihtiyaç sahibinin mahremiyetini hiçe sayan görüntüler eşliğinde paylaşılabiliyor. Elbette başkalarını hayra teşvik etmek amacıyla yapılan bazı paylaşımlar olabilir; ancak niyet ne olursa olsun, insan onuru her şeyden önce gelir. İslam’ın inşa ettiği merhamet medeniyetinde insanın izzeti, yapılan yardım kadar değerlidir.
Prof. Dr. Haydar Baş da eserlerinde ve konuşmalarında insan onurunun korunmasına büyük önem vermiştir. Ona göre sosyal dayanışma, insanı minnet altında bırakan bir anlayış değil; insanı ayağa kaldıran bir kardeşlik hukukudur. Yardımın gerçek değeri, karşılık beklenmeden ve insanın haysiyeti incitilmeden yapılmasıyla ortaya çıkar.
İyilik sadece maddî yardımdan ibaret değildir. Bazen kimsenin bilmediği bir dua, bazen gizlice ödenen bir borç, bazen bir öğrencinin eğitimine isimsiz verilen destek, bazen de kimse fark etmeden silinen bir gözyaşı… İşte Allah katında en kıymetli amellerden bazıları bunlardır.
Tarihimize baktığımızda da bunun pek çok örneğini görürüz. Osmanlı vakıf kültüründe ihtiyaç sahiplerinin incinmemesi için “sadaka taşları” yapılmıştı. Hayır sahipleri gece vakti bu taşlara yardım bırakır, ihtiyaç sahipleri de sadece ihtiyaçları kadarını alırlardı. Veren de bilinmezdi, alan da mahcup edilmezdi. Bu incelik, medeniyetimizin merhamet anlayışını gösteren en güzel örneklerden biridir.
Bugün yeniden böyle bir inceliğe ihtiyacımız var. Gösterişin değil samimiyetin, reklamın değil ihlasın, alkışın değil Allah rızasının peşinde koşan insanlara ihtiyacımız var. Çünkü gizlice yapılan iyilikler sadece bir insanın değil, yapanın da kalbini arındırır. İnsan, Allah için verdiğinde aslında kaybetmez; aksine dünya ve ahiret sermayesini artırır.
Unutmayalım ki insanların alkışı geçicidir; Allah’ın rızası ise ebedîdir. İşte bu yüzden iyilik, en çok da gizli yapıldığında büyür, bereketlenir ve sahibini yüceltir.
İyilik Çağrısı
Bugün kimsenin bilmeyeceği bir iyilik yapın. Bir ihtiyaç sahibine isimsiz destek olun, bir öğrencinin masrafını karşılayın, bir borçlunun yükünü hafifletin veya sadece Allah rızası için bir gönle dokunun. Bırakın bunu yalnızca siz ve Rabbiniz bilsin.
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” (Nazarî)
- KOMŞUSU AÇKEN TOK YATAN BİR MEDENİYET KURAMAZ
“Allah’a ibadet edin ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Ana-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya ve elinizin altındakilere iyilik edin…” (Nisâ Sûresi, 36)
Medeniyet denildiğinde çoğu insanın aklına görkemli şehirler, yüksek binalar, gelişmiş teknoloji ve güçlü ekonomiler gelir. Oysa bunların hiçbiri tek başına bir medeniyetin ölçüsü değildir. Bir toplumun gerçek medeniyet seviyesi; en zayıfına nasıl davrandığıyla, en yoksulunu ne kadar sahiplendiğiyle ve komşusunun derdiyle ne kadar dertlendiğiyle anlaşılır.
İslam’ın inşa ettiği medeniyet, taş ve beton üzerine değil; merhamet, kardeşlik ve paylaşma üzerine kurulmuştur. Çünkü Kur’ân-ı Kerim, Allah’a kulluktan hemen sonra anne-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara ve komşulara iyiliği emretmektedir. Bu sıralama bile, sosyal dayanışmanın dinimizde ne kadar önemli bir yere sahip olduğunu göstermektedir.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) ise bu konuda son derece çarpıcı bir ölçü koymuştur:
“Komşusu açken tok yatan bizden değildir.”
Bu hadis-i şerif, sadece açlıkla ilgili bir uyarı değildir. Aynı zamanda Müslümanın, çevresindeki insanların dertlerine kayıtsız kalamayacağını ilan eden bir hayat düsturudur. Çünkü İslam’da komşuluk, kapıların yakınlığı değil; gönüllerin yakınlığıdır.
Efendimiz (s.a.a.) bir başka hadis-i şerifinde de şöyle buyurmuştur:
“Cebrâil bana komşu hakkında o kadar çok tavsiyede bulundu ki, neredeyse komşuyu komşuya mirasçı kılacak sandım.” (Buhârî, Müslim)
Bu ifade, komşuluk hukukunun ne kadar büyük bir emanet olduğunu ortaya koymaktadır.
Medine’ye hicret edildiğinde Ensar ile Muhacir arasında kurulan kardeşlik, insanlık tarihinin en büyük dayanışma örneklerinden biridir. Ensar, evini, ekmeğini, malını ve sevgisini kardeşiyle paylaşmaktan çekinmedi. İşte İslam medeniyetini büyüten ruh buydu. Bugün hâlâ o fedakârlık, asırlar sonrasına ışık tutmaya devam ediyor.
Ecdadımız da bu anlayışı vakıf medeniyetiyle yaşattı. İmarethaneler kuruldu, aşevlerinde yoksullar doyuruldu, yolcular için kervansaraylar inşa edildi, sadaka taşlarıyla ihtiyaç sahiplerinin onuru korundu. Hatta kuşların susuz kalmaması için çeşmeler yapıldı, yaralı leylekler için vakıflar kuruldu. Çünkü merhamet, sadece insana değil, Allah’ın yarattığı bütün canlılara karşı sorumluluk bilinciydi.
Prof. Dr. Haydar Baş da yıllarca insanı merkeze alan bir anlayışı savundu. Ona göre devletin büyüklüğü, sadece ekonomik rakamlarla değil; vatandaşının onurunu koruyabilmesiyle ölçülmelidir. Açlığın, yoksulluğun ve çaresizliğin kader hâline gelmediği bir düzen, ancak sosyal adalet anlayışıyla kurulabilir.
Bu bakış açısı, İslam’ın paylaşmayı esas alan medeniyet anlayışıyla da örtüşmektedir. İnsan açken huzurdan, genç umutsuzken gelecekten, aile çaresizken güçlü toplumdan söz etmek mümkün değildir.
Ne yazık ki günümüzde aynı apartmanda yıllarca oturup birbirinin adını bilmeyen insanlar çoğaldı. Kapılarımız çelikten oldu ama gönüllerimiz birbirine kapanmaya başladı. Bir komşunun hastalandığını, işsiz kaldığını veya sofrasında ekmek bulunmadığını çoğu zaman fark etmiyoruz. Oysa gerçek zenginlik, sahip olduklarımızda değil; paylaşabildiklerimizdedir.
Toplumsal huzurun yolu, sadece ekonomik kalkınmadan geçmez. Adaletle güçlenen, merhametle yoğrulan ve paylaşmayla ayakta duran bir toplum, en zor zamanlarda bile dimdik kalabilir. Bugün yeniden güçlü bir Türkiye istiyorsak önce mahallemizi, sokağımızı ve apartmanımızı yeniden tanımak zorundayız. Çünkü büyük değişimler, küçük çevrelerde başlayan iyiliklerle hayat bulur.
Nazarî Notu
“Bir milletin serveti kasalarındaki altınla değil, komşusunun derdini kendi derdi bilen insanlarının sayısıyla ölçülür.”
İyilik Çağrısı
Bugün kapınızı sadece çıkmak için değil, hâl hatır sormak için de açın. Yaşlı bir komşunuzu ziyaret edin, ihtiyaç sahibi bir aileyi sessizce sevindirin veya uzun zamandır görüşmediğiniz bir komşunuzun kapısını çalın. Çünkü komşuluk yeniden dirildiğinde, toplum da yeniden nefes almaya başlayacaktır.
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” (Nazarî)
- GÜZEL AHLÂK EN BÜYÜK MİRASTIR
“Andolsun ki, Allah’ın Resûlü’nde sizin için, Allah’a ve ahiret gününe kavuşmayı umanlar ve Allah’ı çokça zikredenler için en güzel örnek vardır.” (Ahzâb Sûresi, 21)
İnsan, bu dünyadan göç ederken geride birçok şey bırakır. Kimi mal bırakır, kimi makam, kimi eser… Fakat bunların hiçbiri güzel bir ahlâk kadar kalıcı değildir. Çünkü servet tükenir, makam el değiştirir, şöhret unutulur; fakat güzel ahlâkla yetiştirilen bir nesil, asırlar boyunca yaşamaya devam eder.
Bugün anne babaların en büyük kaygısı çocuklarına iyi bir gelecek hazırlamaktır. Daha iyi bir eğitim, daha iyi bir meslek, daha iyi bir hayat… Elbette bunların hepsi önemlidir. Ancak bütün bunların önünde gelen bir emanet vardır ki o da güzel ahlâktır. Ahlâkını kaybeden bir insanın bilgisi de serveti de gücü de kendisine ve topluma fayda sağlamaz.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) bu gerçeği şu mübarek sözleriyle ortaya koymuştur:
“Ben güzel ahlâkı tamamlamak için gönderildim.” (Muvatta, Hüsnü’l-Hulk)
Bir başka hadis-i şerifte ise şöyle buyurur:
“Kıyamet gününde müminin mizanında güzel ahlâktan daha ağır gelecek hiçbir şey yoktur.” (Tirmizî)
Demek ki güzel ahlâk, sadece insanlar arasındaki ilişkileri düzenleyen bir erdem değil; aynı zamanda ahiret sermayesidir.
Kur’ân-ı Kerim, Peygamber Efendimizi (s.a.a.) överken “Şüphesiz sen yüce bir ahlâk üzeresin.” (Kalem Sûresi, 4) buyurmaktadır. Bu övgü, Müslüman için en büyük hedefi de göstermektedir. Çünkü Resulullah’ın (s.a.a.) izinden gitmek, sadece ibadetlerde değil; doğrulukta, merhamette, sabırda, affedicilikte ve güzel davranışta da O’nu örnek almakla mümkündür.
Bugün toplum olarak yaşadığımız pek çok problemin temelinde ahlâkî erozyon yatmaktadır. Yalanın sıradanlaştığı, emanete riayetin zayıfladığı, kul hakkının önemsenmediği, büyüklerin saygı, küçüklerin sevgi görmediği bir ortamda huzuru kalıcı hâle getirmek mümkün değildir. Kanunlar suçları azaltabilir; fakat güzel ahlâk olmadan vicdanları inşa edemez.
İşte bu yüzden aile, bir çocuğun ilk mektebidir. Anne ve baba ise ilk öğretmenidir. Çocuklar nasihatlerden çok gördüklerini öğrenirler. Evinde doğruluğu gören doğru olur, merhameti gören merhametli olur, paylaşmayı gören cömert olur. Bu sebeple çocuklarımıza bırakacağımız en kıymetli miras; banka hesapları değil, temiz bir isim ve güzel bir örneklik olmalıdır.
Prof. Dr. Haydar Baş da konuşmalarında ve eserlerinde sık sık aile kurumunun önemine dikkat çeker, sağlam toplumun sağlam ailelerden doğacağını ifade ederdi. Ona göre milletleri ayakta tutan sadece ekonomik güç değil; inançlı, ahlâklı ve vatanına bağlı nesillerdir. Bu bakış, İslam’ın insan yetiştirme anlayışıyla da tam bir uyum içindedir. Çünkü ahlâkını kaybeden bir toplum, sahip olduğu bütün maddî imkânlara rağmen çözülmeye mahkûmdur.
Geçmişimize baktığımızda büyük âlimlerin, gönül insanlarının ve devlet adamlarının ortak özelliğinin güzel ahlâk olduğunu görürüz. Onları büyük yapan sadece bilgileri değil; tevazuları, adaletleri, merhametleri ve dürüstlükleriydi. Bugün de çocuklarımızın önüne yalnızca başarılı insanları değil, ahlâkıyla örnek olmuş şahsiyetleri koymak zorundayız.
Unutmayalım ki güzel ahlâk, miras bırakılan evlerden daha değerlidir. Çünkü evler yıkılabilir, servet tükenebilir; ama güzel ahlâkla yetişmiş bir evlat, hem anne babası için dünyada bir huzur kaynağı hem de ahirette bitmeyen bir hayır kapısı olur.
İyilik Çağrısı
Bugün çocuklarınıza veya torunlarınıza sadece öğüt vermeyin; onlara örnek olun. Bir sözünüzle değil, bir davranışınızla güzel ahlâkın ne olduğunu gösterin. Çünkü çocuklar kulaklarından çok, gözleriyle öğrenirler.
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” (Nazarî)
- İYİLİK BİR MEDENİYET İNŞA EDER
“Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah’a iman edersiniz…” (Âl-i İmrân Sûresi, 110)
Medeniyetler, yalnızca fetihlerle kurulmaz; gönüller fethedildiğinde kalıcı hâle gelir. Tarih boyunca nice devletler büyük ordular kurmuş, geniş topraklara hükmetmiş, görkemli saraylar inşa etmiştir. Fakat bunların birçoğu zamanın tozlu sayfalarında kaybolup gitmiştir. Buna karşılık, adaletle hükmeden, merhameti esas alan ve iyiliği hayatın merkezine yerleştiren medeniyetler, asırlar geçse de insanlığa ilham vermeye devam etmiştir.
İslam medeniyetini diğer medeniyetlerden ayıran en önemli özellik, insanı merkeze almasıdır. Çünkü Kur’ân-ı Kerim’in hedefi sadece bireyi değil, toplumu da ıslah etmektir. İyilik, bireysel bir fazilet olmanın ötesinde, toplumsal hayatın temel taşıdır. İnsanların birbirine güven duyduğu, kul hakkına riayet ettiği, adaletin hâkim olduğu toplumlar ancak iyilik üzerine yükselebilir.
Yüce Allah, Kur’ân-ı Kerim’de şöyle buyuruyor:
“Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve akrabaya yardım etmeyi emreder; hayasızlığı, fenalığı ve azgınlığı yasaklar.” (Nahl Sûresi, 90)
Bu ayet, İslam medeniyetinin adeta anayasasıdır. Dikkat edilirse Rabbimiz önce adaleti, ardından iyiliği emretmektedir. Çünkü adalet düzeni kurar, iyilik ise o düzene ruh kazandırır.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) de şöyle buyurmuştur:
“İnsanların en hayırlısı, insanlara faydalı olandır.” (Taberânî)
Başka bir hadis-i şerifte ise:
“Mümin, insanların kendisinden emin olduğu kimsedir.” (Tirmizî)
Demek ki gerçek Müslüman; güven veren, fayda üreten ve bulunduğu yere huzur taşıyan insandır.
İslam tarihine baktığımızda bunun sayısız örneğini görürüz. Endülüs’te ilim, adalet ve hoşgörü aynı çatı altında buluşmuş; Selçuklu’da vakıflar sosyal hayatı kuşatmış, Osmanlı’da ise medeniyet, sadece insanı değil, bütün mahlûkatı içine alan bir merhamet anlayışıyla şekillenmiştir. Aç kalan insan için imarethane, yolda kalan yolcu için kervansaray, susayan hayvan için çeşme, yaralı kuş için bile vakıf kuran bir anlayış, ancak iyiliği medeniyetin temeli kabul eden bir inancın eseridir.
Bugün ise dünyanın pek çok yerinde maddî kalkınma, insanî kalkınmanın önüne geçirilmiştir. Daha çok tüketen toplumların daha mutlu olacağı zannedilmiştir. Fakat neticede yalnızlaşan insanlar, parçalanan aileler, artan şiddet ve azalan güven duygusu ortaya çıkmıştır. Çünkü teknoloji medeniyet kurabilir, ama vicdan inşa edemez. Ekonomi büyüyebilir, fakat merhameti tek başına üretemez.
Prof. Dr. Haydar Baş, yıllarca “Önce İnsan” anlayışını savunurken aslında medeniyetin özüne işaret ediyordu. Ona göre ekonomi de siyaset de eğitim de insan için vardı. İnsanın onurunu korumayan, adaleti tesis etmeyen ve sosyal dayanışmayı güçlendirmeyen hiçbir sistem kalıcı olamazdı. Bu yaklaşım, Kur’ân’ın adalet ve iyilik merkezli toplumsal düzen anlayışıyla aynı istikamete işaret etmektedir.
Bugün yeniden güçlü bir Türkiye ve güçlü bir İslam dünyası hayal ediyorsak, işe önce gönüllerimizi imar ederek başlamalıyız. Çünkü medeniyet, önce insanın içinde kurulur; sonra aileye, mahalleye, şehre ve devlete yansır. İyilikten uzaklaşan toplumlar çözülmeye, iyiliği hayatının merkezine alan toplumlar ise yeniden yükselmeye başlar.
Tarih bize açıkça göstermektedir ki kılıçla alınan topraklar bir gün kaybedilebilir; fakat adalet ve iyilikle kazanılan gönüller nesiller boyunca yaşamaya devam eder. İşte gerçek medeniyet budur.
Bir medeniyetin büyüklüğü, gökdelenlerinin yüksekliğiyle değil; yetimin başını okşayan ellerinin çokluğuyla ölçülür.
İyilik Çağrısı
Bugün bulunduğunuz çevrede bir iyiliğin öncüsü olun. Bir öğrencinin elinden tutun, bir komşunuzun yükünü hafifletin, bir ağacı sulayın, bir gönlü tamir edin. Çünkü medeniyetler büyük projelerle değil, samimiyetle yapılan küçük iyiliklerin çoğalmasıyla yükselir.
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” (Nazarî)
- DÜNYAYI DEĞİŞTİREN SESSİZ GÜÇ, İYİLİKTİR
“Kim zerre kadar hayır yapmışsa onu görecektir.” (Zilzâl Sûresi, 7)
On gündür birlikte iyiliğin izini sürdük. Bazen bir selamın sıcaklığında, bazen bir komşunun kapısını çalmada, bazen gizlice yapılan bir sadakada, bazen de güzel ahlâkın sessiz ama güçlü etkisinde… Her yazıda aynı hakikate ulaştık: İyilik, insanı değiştirdiği gibi toplumu da değiştiren ilahî bir kuvvettir.
İnsanlık tarihi, iyilikle kötülüğün mücadelesinin tarihidir. Kimi zaman kötülük daha güçlü görünmüş, zulüm daha gür ses çıkarmış, haksızlık daha etkili olmuş gibi görünmüştür. Ancak tarihin hükmü değişmemiştir. Sonunda ayakta kalanlar; adaleti esas alanlar, merhameti hayatının merkezine koyanlar ve iyilikten vazgeçmeyenler olmuştur.
Kur’ân-ı Kerim’in ortaya koyduğu hayat anlayışında iyilik, sadece yapılacak bir davranış değil, yaşanacak bir hayat biçimidir. Mümin; doğruluğu hayatının temeli, merhameti ahlâkının süsü, adaleti karakterinin ayrılmaz parçası hâline getiren insandır.
Sevgili Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyuruyor:
“Allah katında insanların en sevimlisi, insanlara en faydalı olandır.” (Taberânî)
Ne büyük bir ölçü…
Demek ki Allah katındaki değerimiz, sahip olduklarımızla değil; faydalı olabildiğimiz kadar artmaktadır.
Bugün dünyanın en büyük problemi teknoloji eksikliği değildir. İnsanlık, uzaya araç gönderecek bilgiye ulaştı; fakat komşusunun derdiyle dertlenmeyi ihmal ederse gerçek huzuru bulamaz. Yüksek binalar inşa edebilir; fakat sağlam karakterler yetiştiremezse geleceğini güvence altına alamaz. Servet üretebilir; fakat adaleti ve merhameti kaybederse zenginliği huzura dönüşmez.
İşte bunun içindir ki İslam medeniyeti, insanı merkeze koymuştur. İnsanı yaşatmayı, gönül kazanmayı, yetimi korumayı, komşuyu gözetmeyi ve mazlumun yanında olmayı ibadet kabul etmiştir. Çünkü Allah’ın rızasına giden yol, O’nun kullarına karşı merhametli olmaktan geçmektedir.
Prof. Dr. Haydar Baş da hayatı boyunca bu hakikati farklı alanlarda dile getirmiştir. “Önce İnsan” anlayışı, sadece ekonomik veya siyasî bir yaklaşım değil; insanın yaratılışta sahip olduğu değeri esas alan bir medeniyet tasavvurudur. İnsan onurunun korunduğu, sosyal adaletin sağlandığı, kimsenin aç ve sahipsiz bırakılmadığı bir toplum, iyiliğin kurumsallaştığı bir toplumdur. Böyle bir anlayış, Kur’an’ın adalet, paylaşma ve kardeşlik ilkeleriyle de örtüşmektedir.
Bu analiz boyunca şunu gördük:
İyilik bir tebessümle başlar.
Bir selamla büyür.
Bir merhametle güçlenir.
Bir infakla bereketlenir.
Bir güzel ahlâkla nesillere ulaşır.
Bir komşuluk hukukuyla toplumu kuşatır.
Ve sonunda bir medeniyet hâline gelir.
Belki hiçbirimiz tek başımıza dünyayı değiştiremeyiz. Fakat hepimiz kendi dünyamızı değiştirebiliriz. Evimizi, ailemizi, sokağımızı, mahallemizi ve gönlümüzü değiştirebiliriz. Büyük dönüşümler, daima küçük ama samimi adımlarla başlamıştır.
Bugün insanlığın ihtiyacı yeni sloganlar değildir. Yeni kavgalar, yeni ayrışmalar hiç değildir. İhtiyaç duyduğumuz şey; birbirine güvenen insanlar, dürüst yöneticiler, vicdanlı anne babalar, ahlâklı gençler ve iyiliği hayatının merkezine alan bir toplumdur.
Yüce Allah’ın rahmetini yeryüzüne taşıyanlar; makam sahipleri değil, merhamet sahipleridir. Servetiyle övünenler değil, paylaşmasını bilenlerdir. Gücüyle korkutanlar değil, adaletiyle güven verenlerdir.
İşte bu sebeple iyilik, hiçbir zaman küçük görülmemelidir. Bir yetimin başını okşayan el, bir yaşlının duasını alan evlat, bir garibin gönlünü sevindiren insan, Allah katında belki de hiç farkında olmadığı kadar büyük bir amel işlemektedir.
Bu analizimiz bitirirken serimizin başındaki çağrıyı yeniden hatırlatmak istiyorum:
İyilikle çıkın yola…
İyilerle beraber olun…
İyiliği çoğaltın…
Merhameti kaybetmeyin…
Komşunuzu unutmayın…
Çocuklarınıza güzel ahlâk bırakın…
Çünkü iyilik, sadece bugünümüzü değil; yarınlarımızı da inşa eder.
Rabbimiz bizleri iyilikten ayrılmayan, iyiliği çoğaltan ve iyilikle anılan kullarından eylesin. Âmin.
Nazarî’nin son sözü
“İnsan, arkasında bıraktığı servet kadar değil; çoğalmasına vesile olduğu iyilik kadar yaşar.”
İyilik Çağrısı
Bu satırları okuduktan sonra bugünü sıradan bir gün olarak geçirmeyin. Bir gönle dokunun, bir ihtiyaç sahibini sevindirin, bir kırgınlığı bitirin, bir çocuğu gülümsetin, bir büyüğünüzün duasını alın. Çünkü belki de hayatınızın en büyük yatırımı, kimsenin bilmediği küçük bir iyilik olacaktır.
“İyilik, Allah’ın yeryüzündeki rahmetinin insan eliyle görünmesidir.” (Nazarî)
İYİLİK MEDENİYETİ ANALİZİMİZ SONA ERDİ / 28.09.2026
