Uğur Kepekçi
İÇİNDEKİLER
KÖTÜLÜĞÜN ANATOMİSİ
İLK KIVILCIM İBLİSİN KİBRİ
HASEDİN İLK CİNAYETİ
VİCDAN SUSTUĞUNDA KÖTÜLÜK KONUŞUR
KÖTÜLÜĞE SESSİZ KALAN, KÖTÜLÜĞÜ BÜYÜTÜR
NEFİS: KÖTÜLÜĞÜN İÇİMİZDEKİ KAPISI
İYİLİK, KÖTÜLÜĞÜN EN GÜÇLÜ CEVABIDIR
KARANLIĞA DEĞİL, AYDINLIĞA YÜRÜYEN İNSAN
KÖTÜLÜĞÜN ANATOMİSİ
İnsanlık tarihi, hak ile bâtılın, iyilik ile kötülüğün mücadelesiyle şekillenmiştir. Asırlar değişmiş, devletler yıkılmış, medeniyetler kurulmuş; fakat insanın iç dünyasında yaşanan bu mücadele hiç bitmemiştir. Çünkü kötülük, önce sokakta değil; insanın kalbinde başlar. Vicdanda filizlenen bir karanlık, zamanla dile, davranışa, aileye ve nihayet topluma sirayet eder.
Bugün teknolojinin zirvesine ulaşan insanlık, ne yazık ki aynı başarıyı ahlâkta ve vicdanda gösterememektedir. Bilgi artmakta, imkânlar çoğalmakta; buna karşılık merhamet eksilmekte, güven zedelenmekte, adalet yara almaktadır. Her gün şiddet, haksızlık, yalan, iftira, dolandırıcılık, aile faciaları ve savaş haberleriyle karşılaşıyoruz. Şu soruyu sormadan geçemeyiz: İnsan gerçekten ilerliyor mu, yoksa sadece araçları mı gelişiyor?
Kötülüğün Anatomisi analizde, bu sorunun peşine düşmeye çalışacağız
Kötülük nedir? Sadece suç işlemek midir? El kaldırmak, mal çalmak, cana kıymak mıdır? Hayır… Kötülük, önce hakkı görüp görmezden gelmektir. Vicdanın sesini susturmaktır. Nefsin arzularını hakikatin önüne geçirmektir. İnsan, kötülüğü önce içinde meşrulaştırır; sonra onu davranışlarına taşır.
Yüce Allah şöyle buyurmaktadır:
“İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğü en güzel davranışla sav. O zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki sıcak bir dost oluverir.” (Fussilet, 41/34)
Bu ilahî ölçü, kötülüğün karşısına yeni bir kötülük koymayı değil; iyiliği, sabrı ve güzel ahlâkı koymayı emretmektedir. Çünkü kötülük ateştir; ateşi büyüten öfke değil, onu söndüren hikmettir.
Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) ise şöyle buyurmuştur:
“Müslüman, elinden ve dilinden insanların emin olduğu kimsedir.”
Bu hadis bize gösteriyor ki kötülük sadece el ile yapılan zulüm değildir. Bir sözle kalp kırmak, bir iftirayla bir ömrü karartmak, bir dedikoduyla kardeşliği zedelemek de kötülüktür. Nice yaralar vardır ki bıçak açmaz; fakat dil açar.
İmam Gazâlî, insanın kalbini bütün amellerin merkezi olarak görür. Kalp bozulduğunda düşünce bozulur, düşünce bozulduğunda davranış bozulur. İşte bu yüzden kötülüğün anatomisi incelendiğinde karşımıza ilk çıkan organ ne eldir ne de dildir; vicdandır.
Prof. Dr. Haydar Baş da insanı merkeze alan yaklaşımıyla, güçlü devletin ve güçlü toplumun ancak ahlâklı insanla mümkün olacağını vurgulamıştır. Ekonomik kalkınmanın, sosyal adaletin ve millî birlik ruhunun temelinde insanın manevî dünyası vardır. Vicdanı ihmal edilen bir toplumun kurumları ayakta kalsa bile ruhu ayakta kalamaz.
Bu analizde kötülüğü konuşacağız. Fakat onu büyütmek için değil, tanımak için…
Çünkü tanınmayan hastalık tedavi edilemez. İblis’in kibriyle başlayan, Kabil’in hasediyle ilk cinayete dönüşen kötülüğün izini birlikte süreceğiz. Her durakta Kur’an’ın rehberliğine, Hz. Peygamber’in (s.a.v.) sünnetine, İslam irfanının hikmetine ve insanı merkeze alan fikirlere müracaat edeceğiz.
Çünkü biliyoruz ki insan, karanlığı tanımadan ışığın kıymetini tam olarak anlayamaz.
Bir sonraki başlık altında, insanlık tarihindeki ilk kötülüğün izini sürecek; İblis’in kibrinin nasıl bir felaketler zincirini başlattığını birlikte tefekkür edeceğiz.
“Kötülük, önce vicdanı karartır; sonra insanı, aileyi ve nihayet medeniyeti gölgeler. Bu seri, gölgeden aydınlığa, şerden iyiliğe uzanan bir vicdan yolculuğunun hikâyesidir.” (Nazarî)
İLK KIVILCIM İBLİSİN KİBRİ
Kötülük, insanın eliyle işlenmiş olabilir; fakat onun ilk tohumu insanın eliyle atılmamıştır. İnsanlık tarihindeki ilk isyan, ilk cinayetten önce yaşandı. İlk kötülüğün adı hırsızlık değildi, zulüm değildi; kibirdi.
Kur’an-ı Kerim, bize kötülüğün başlangıcını anlatırken aslında insanın iç dünyasını da anlatmaktadır. Yüce Allah, Hz. Âdem’i (a.s.) yarattığında meleklere ve İblis’e secde etmelerini emretti. Melekler ilahî emre teslim oldu; İblis ise nefsini hakikatin önüne koydu.
Kur’an onun sözünü şöyle nakleder:
“Ben ondan hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.” (A’râf, 7/12)
Dikkat edelim… İblis “Allah yoktur.” demedi. Emri duymadığını da söylemedi. Onu felakete sürükleyen şey, “Ben daha üstünüm.” düşüncesiydi.
İşte kötülüğün ilk kıvılcımı budur.
Aradan asırlar geçti; fakat bu cümle değişmedi. Bugün de nice kırgınlıkların, kavgaların, zulümlerin ve adaletsizliklerin temelinde aynı anlayış yatıyor: “Ben…” İnsan kendisini merkeze koyduğu anda, hakikati değil nefsini dinlemeye başlıyor.
Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) bu büyük tehlikeyi şöyle haber vermektedir:
“Kalbinde zerre kadar kibir bulunan kimse cennete giremez.” (Müslim)
Demek ki kibir, sadece kötü bir huy değildir. İnsanı Rabbinden uzaklaştıran, kardeşinden koparan ve vicdanını körelten büyük bir manevî hastalıktır.
İmam Gazâlî, kibri kalbin en yıkıcı afetlerinden biri olarak değerlendirir. Çünkü kibirli insan, hatasını görmek istemez. Hatasını göremeyen ise tövbeye ihtiyaç duymaz. İşte kötülüğün en tehlikeli yanı da budur: Kendisini fazilet gibi göstermesi.
Bugün ailelerde huzuru bozan, toplumda güveni sarsan ve insan ilişkilerini zehirleyen nice davranışın arkasında görünmeyen bir kibir vardır. Özür dileyememek, karşısındakini dinlememek, makamı insanlığın önüne geçirmek, serveti üstünlük sebebi saymak… Bunların hepsi aynı hastalığın farklı yüzleridir.
Prof. Dr. Haydar Baş, insanı merkeze alan yaklaşımında, güçlü bir toplumun ancak ahlâklı fertlerle kurulabileceğini vurgulamıştır. İnsan nefsinin esiri olduğunda adalet zayıflar; adalet zayıfladığında ise toplumun temelleri sarsılmaya başlar. Gerçek büyüklük, insanı küçümsemekte değil; insana değer vermektedir.
İblis’in kibri sadece kendi sonunu hazırlamadı. Aynı kibir, insanı aldatma mücadelesinin de başlangıcı oldu. Çünkü şeytanın en etkili silahı zorlamak değil; kötülüğü süslemek, günahı masum göstermek ve nefsi haklı olduğuna inandırmaktır.
Bugün de aynı tuzak devam ediyor. İnsan, yaptığı kötülüğü meşrulaştırmaya başladığı gün, vicdanının kapısını şeytana aralamış olur.
Bir sonraki yazımızda, bu kapının insanlık tarihinde nasıl ilk cinayete dönüştüğünü; Kabil ile Habil kıssasında hasedin kardeşi kardeşe nasıl kırdırdığını birlikte tefekkür edeceğiz.
“Şeytanın en büyük zaferi, kötülüğü güzel gösterebilmesidir.” (Nazarî)
HASEDİN İLK CİNAYETİ
Kötülük, çoğu zaman bir anda ortaya çıkmaz. Önce kalpte sessizce filizlenir. İnsan, başkasının mutluluğuna sevinememeye başladığında, kötülük vicdanda kendine yer bulmuş demektir. İşte haset, bu sessiz çürümenin adıdır.
İnsanlık tarihindeki ilk cinayetin sebebi ne toprak kavgasıydı ne de servet hırsı… İlk cinayetin arkasında, dizginlenemeyen bir haset vardı.
Yüce Allah, Mâide Suresi’nde Hz. Âdem’in (a.s.) iki oğlunun ibret dolu kıssasını anlatır. İki kardeş de Allah’a birer kurban sundu. Birinin kurbanı kabul edildi, diğerinin ise edilmedi. Bunun üzerine Kabil, kardeşi Habil’e:
“Andolsun seni öldüreceğim.” dedi.
Habil ise öfkeyle karşılık vermedi. Şu ibretlik cevabı verdi:
“Allah, ancak takvâ sahiplerinden kabul eder.” (Mâide, 5/27)
Ne büyük bir teslimiyet…
Habil, kardeşinin öfkesini büyütmedi; Allah’ın ölçüsünü hatırlattı. Fakat haset, hakikati dinlemez. Çünkü haset, gözü başkasının nimetinde, kulağı ise nefsinin fısıltısındadır.
Sonunda insanlık tarihinin ilk cinayeti işlendi.
Kur’an-ı Kerim, bu kıssayı yalnızca geçmişi anlatmak için değil, bugünün insanına ayna tutmak için haber verir.
Bugün nice kardeşler miras yüzünden birbirine düşman oluyor.
Nice dostluklar makam hırsıyla bitiyor.
Nice iş yerlerinde, başkasının başarısını hazmedemeyen insanlar, iftiraya ve haksızlığa başvuruyor.
Sosyal medyada bile insanların mutluluğunu paylaşmak yerine onu küçümsemeye çalışan bir anlayış giderek yaygınlaşıyor.
Kabil ölmedi…
Sadece isim değiştirdi.
Peygamber Efendimiz Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyuruyor:
“Hasetten sakının. Çünkü ateşin odunu yiyip bitirdiği gibi haset de iyilikleri yer bitirir.” (Ebû Dâvûd)
Haset, önce sahibini yakar.
Başkası gülerken huzursuz olan bir insanın, kendi mutluluğunu bulması mümkün değildir. Çünkü haset, insanın gözünü başkasının nimetlerine çevirirken, Allah’ın kendisine verdiği sayısız nimeti görmesini engeller.
İmam Gazâlî, hasedi kalbin en yıkıcı hastalıklarından biri olarak değerlendirir. Zira haset eden kimse, farkında olmadan Allah’ın takdirini sorgulamaya başlar. Oysa mümin bilir ki her nimet bir emanettir, her imkân bir imtihandır.
Prof. Dr. Haydar Baş da insan merkezli düşünce anlayışında, toplumun huzurunun ancak ahlâklı fertlerle korunabileceğini ifade etmiştir
Kıskançlığın, bencilliğin ve menfaat duygusunun hâkim olduğu yerde güven duygusu kaybolur. Güvenin olmadığı yerde ise aile zayıflar, dostluklar yıkılır ve toplum çözülmeye başlar.
Bu kıssa bize sadece Kabil’i anlatmıyor; içimizdeki Kabil’e de dikkat çekiyor.
Başkalarının başarısına gerçekten sevinebiliyor muyuz?
Komşumuzun nimetine “Maşallah” diyebiliyor muyuz?
Bir kardeşimizin yükselişini kendi başarımız gibi alkışlayabiliyor muyuz?
İşte vicdanın gerçek imtihanı burada başlıyor.
Habil’in yolu teslimiyetin yoludur.
Kabil’in yolu ise nefsin…
İnsan her gün bu iki yol arasında tercih yapmaktadır.
“Haset, başkasının nimetini eksiltmez; önce insanın kendi huzurunu tüketir.” (Nazarî)
VİCDAN SUSTUĞUNDA KÖTÜLÜK KONUŞUR
Kötülük, çoğu zaman büyük günahlarla başlamaz. İnsan önce küçük yanlışları önemsemez, sonra haksızlıklara sessiz kalır, zamanla da kötülüğü sıradan bir davranış gibi görmeye başlar. İşte insan için en büyük tehlike de budur. Çünkü kötülük, vicdan sustuğunda güç kazanır.
Yüce Allah, insanı iyiyi kötüden ayırabilecek bir fıtrat üzere yaratmıştır. Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurur:
“Nefse ve onu şekillendirene; sonra da ona kötülüğü ve takvayı ilham edene yemin olsun. Nefsini arındıran kurtuluşa ermiştir. Onu kötülüğe gömen ise ziyana uğramıştır.” (Şems Suresi, 7-10)
Bu ilahî beyan, insanın önüne iki yol koymaktadır: Biri vicdanın rehberliğinde hakka yürümek, diğeri nefsin peşinden giderek kötülüğün esiri olmak. Tercih insana aittir; ancak her tercihin dünyada da ahirette de bir karşılığı vardır.
Bugün insanlar, işlenen büyük kötülükleri konuşuyor; savaşları, zulümleri, haksızlıkları ve ahlâkî çöküşü tartışıyor. Oysa bütün bu felaketler, çoğu zaman küçük vicdan suskunluklarının büyümesiyle ortaya çıkmaktadır. Bir hakkın yenmesine sessiz kalmak, mazlumun feryadını duymamak, menfaat uğruna adaletten vazgeçmek… Bunlar kötülüğün beslendiği en verimli zeminlerdir.
Resûlullah Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyurmuştur:
“İyilik güzel ahlâktır. Günah ise kalbini huzursuz eden ve insanların bilmesini istemediğin şeydir.”
Bu hadis, vicdanın insanın iç dünyasındaki en doğru ölçülerden biri olduğunu göstermektedir. İnsan bazen yaptığı yanlışı herkesten gizleyebilir; fakat vicdanından gizleyemez. Kalp rahatsız oluyorsa, orada yeniden düşünülmesi gereken bir durum vardır.
İmam Cafer-i Sâdık (a.s.) şöyle buyurur:
“Kalbini muhafaza eden, dinini de muhafaza etmiş olur.”
Gerçek mücadele dışarıdaki kötülükle başlamaz; insanın kendi iç dünyasında başlar. Kalbini kibirden, kinden, hasetten ve hırstan temizleyemeyen bir insanın topluma gerçek anlamda iyilik taşıması da kolay değildir. Çünkü bozuk bir kalpten sağlam bir ahlâk doğmaz.
Bugün teknoloji baş döndürücü bir hızla gelişiyor; bilgiye ulaşmak kolaylaşıyor, şehirler büyüyor. Fakat vicdan zayıflıyorsa, adalet örseleniyorsa ve merhamet kayboluyorsa, insanlık gerçek anlamda ilerlemiş sayılmaz. Medeniyet; betonla değil, vicdanla inşa edilir.
Her günün sonunda kendimize şu soruyu sormalıyız: “Bugün vicdanımın sesini mi dinledim, yoksa nefsimin arzularını mı?” Bu muhasebeyi yapan insan, hatasını fark ettiğinde tövbe eder ve doğruluğa yönelir. Vicdanını susturan ise zamanla yanlışlarını doğru zannetmeye başlar. İşte kötülüğün en karanlık gölgesi de budur.
“Vicdan, Allah’ın insanın gönlüne koyduğu en sessiz hâkimdir. Onu susturan, önce kendini mahkûm eder.” (Nazarî)
KÖTÜLÜĞE SESSİZ KALAN, KÖTÜLÜĞÜ BÜYÜTÜR
Kötülüğün en büyük destekçisi, onu yapanlar kadar ona sessiz kalanlardır. Tarih boyunca zalimler cesaretlerini yalnızca sahip oldukları güçten almamışlardır; iyilerin suskunluğundan da almışlardır. Haksızlığa itiraz edilmeyen yerde zulüm büyür, adalet geri çekilir, vicdanlar körelir.
Yüce Allah Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurmaktadır:
“Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; iyiliği emreder, kötülükten sakındırır ve Allah’a iman edersiniz.” (Âl-i İmrân Suresi, 110)
Bu ayet, Müslümanın sadece kendi hayatından değil, yaşadığı toplumun ahlâkından da sorumlu olduğunu göstermektedir. İyiliği tavsiye etmek ve kötülüğe engel olmaya çalışmak, müminin asli vazifelerindendir.
Resûlullah Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyurmuştur:
“Sizden kim bir kötülük görürse onu eliyle düzeltsin; buna gücü yetmezse diliyle düzeltsin, buna da gücü yetmezse kalbiyle buğz etsin. Bu ise imanın en zayıf derecesidir.”
Bu hadis, kötülüğe karşı kayıtsız kalmanın mümine yakışmadığını açıkça ortaya koymaktadır. Elbette mücadele hikmetle, hukukla ve adaletle olmalıdır. Fakat suskunluk hiçbir zaman çözüm değildir.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurur:
“Zalime yardım eden, mazluma ihanet etmiş olur.”
Ne kadar anlamlı bir söz ne kadar derin bir hakikat… Zulme ortak olmak sadece zalimin safında yer almak değildir. Bazen haksızlık karşısında susmak da zalimin işini kolaylaştırır. Bu yüzden mümin, hakkın yanında durmayı bir ibadet bilir.
Bugün aileden başlayarak okulda, iş yerinde, ticarette ve devlet yönetiminde doğruluk, adalet ve merhamet yeniden hâkim olmadıkça kötülükle mücadele başarıya ulaşamaz. Her insan kendi bulunduğu yerde iyiliğin temsilcisi olmalıdır. Bir öğretmen öğrencisine adaletle davranırsa, bir esnaf dürüst ticaret yaparsa, bir yönetici emaneti ehline verirse toplumun temelleri sağlamlaşır.
Kötülüğü yenmek için önce kalplerimizi, sonra çevremizi güzelleştirmeliyiz. Çünkü iyilik bulaşıcı olduğu gibi kötülük de bulaşıcıdır. Hangisini çoğaltacağımıza ise biz karar veririz.
Allah’ın huzuruna çıktığımız gün bize, “Dünyadaki bütün kötülükleri neden bitirmedin?” diye sorulmayacaktır. Fakat “Gördüğün haksızlık karşısında ne yaptın?” sorusuna mutlaka cevap vereceğiz. İşte bu bilinç, müminin hayatına yön veren en büyük sorumluluktur.
“Kötülüğün en güvenli sığınağı, iyilerin sessizliğidir. Hakkın sesi yükseldiğinde zulmün gölgesi kısalır.” (Nazarî)
NEFİS: KÖTÜLÜĞÜN İÇİMİZDEKİ KAPISI
İnsan, hayatı boyunca iki davetle karşı karşıyadır. Biri Allah’ın hidayete çağıran sesi, diğeri ise nefsin ve şeytanın aldatıcı fısıltıları… Bu iki davetin mücadelesi, insanın ömrü boyunca devam eder. Kötülüğün gerçek savaşı da işte burada başlar.
Kur’an-ı Kerim’de Hz. Yusuf’un (a.s.) diliyle şöyle buyrulur:
“Ben nefsimi temize çıkarmam. Çünkü nefis, Rabbimin merhamet ettiği dışında, daima kötülüğü emreder.” (Yusuf Suresi, 53)
Bu ayet, insana en büyük düşmanın çoğu zaman kendi içinde olduğunu haber vermektedir. Nefis; kibri, hasedi, öfkeyi, hırsı ve bencilliği besler. Eğer insan nefsini ilah edinirse, kötülük onun için sıradanlaşır. Fakat nefsini terbiye ederse, kalbi huzurla dolar.
Nefis, insana daima kolay olanı, hoşuna gideni ve menfaat sağlayanı fısıldar. Vicdan ise Allah’ın rızasını, adaleti ve doğruluğu hatırlatır. İşte insanın gerçek imtihanı burada başlar. Her tercih ya nefsi güçlendirir ya da kalbi olgunlaştırır. Bu yüzden küçük gibi görülen her davranış, insanın karakterini ve geleceğini şekillendiren önemli bir adımdır.
Resûlullah Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyurmuştur:
“Gerçek pehlivan, öfke anında nefsine hâkim olandır.”
İnsan başkalarını yenebilir; fakat kendini yenemiyorsa gerçek anlamda başarıya ulaşmış değildir. Nefsini dizginleyebilen kimse hem ailesine hem toplumuna hem de Rabbine karşı sorumluluğunu daha güzel yerine getirir.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurur:
“Nefsine hâkim olan, insanların en güçlüsüdür.”
Bu hikmetli söz, gerçek kuvvetin bedende değil iradede olduğunu göstermektedir. Nice insanlar vardır ki başkalarını yönetebilir; fakat kendi öfkesini, hırsını ve ihtirasını yönetemez. Oysa Allah katında asıl üstünlük, nefsinin esiri olmakta değil, ona hâkim olabilmektedir. Nefsini terbiye eden insan, yalnız kendisini değil çevresini de güzelleştirir.
Bugün yaşadığımız pek çok ahlâkî problemin temelinde, nefsin sınırsız arzularına teslim olmak vardır. Makam hırsı adaleti gölgeler, mal sevgisi kul hakkını unutturur, öfke kardeşliği parçalar, kibir ise insanı hakikatten uzaklaştırır.
Modern çağ, nefsi besleyen sayısız tuzakla doludur. Tüketim hırsı, gösteriş merakı, bitmek bilmeyen kazanma arzusu ve sosyal hayatta sürekli daha fazlasını isteme tutkusu, insanı fark ettirmeden manevî yoksulluğa sürükleyebilir. Kalbi Allah’tan uzaklaştıran her aşırılık, nefsin biraz daha güçlenmesine sebep olur. Bu yüzden mümin, çağın cazibelerine kapılmadan ölçülü yaşamayı ve kanaat ahlâkını korumayı bilmelidir.
Nefisle mücadele, dünyadan el etek çekmek değildir. Asıl mücadele; dünya nimetlerini helâl dairesinde kullanırken onların esiri olmamaktır. El malın içinde olabilir; fakat gönül yalnızca Allah’a bağlı olmalıdır. İşte gerçek hürriyet budur.
Her gün aynaya baktığımız gibi kalbimize de bakmalıyız. Kırdığımız gönülleri, söylediğimiz sözleri, yaptığımız haksızlıkları ve ihmal ettiğimiz iyilikleri düşünmeliyiz. Nefis muhasebesi yapan insan, kusurunu görür; kusurunu gören ise tövbeye yönelir. Tövbe ise kötülüğün zincirini kıran en güçlü anahtardır.
İnsan, başkalarının kusurlarını saymakta mahirdir; fakat kendi nefsini hesaba çekmekte çoğu zaman ihmalkârdır. Oysa gerçek değişim, insanın kendisiyle yüzleşmesiyle başlar. Nefsini terbiye eden, kötülüğün gölgesinden kurtulup Allah’ın rızasına doğru yürür.
“İnsan, nefsini yendiği gün gerçek zaferi kazanır. En büyük fetih, kalbin Allah’a teslim oluşudur.” (Nazarî)
İYİLİK, KÖTÜLÜĞÜN EN GÜÇLÜ CEVABIDIR
Kötülük, insanlık tarihi kadar eskidir. Hz. Âdem’den (a.s.) bugüne kadar hak ile bâtılın mücadelesi hiç bitmemiştir. Ancak bu mücadelede asıl kazananlar, kötülüğe kötülükle karşılık verenler değil; iyiliği, adaleti ve merhameti elden bırakmayanlar olmuştur.
Yüce Allah Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurmaktadır:
“İyilikle kötülük bir olmaz. Sen kötülüğü en güzel olan davranışla sav. O zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki sıcak bir dost oluverir.” (Fussilet Suresi, 34)
Bu ayet, müminin mücadele ahlâkını ortaya koymaktadır. İyilik; zayıflık değil, imanın ve ahlâkın en güçlü tezahürüdür. Kötülüğe teslim olmak da doğru değildir; kötülüğe benzemek de doğru değildir. Mümin, hakkı savunurken bile ahlâkını muhafaza eder.
Resûlullah Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyurmuştur:
“İnsanların en hayırlısı, insanlara faydalı olandır.”
Bu hadis bize, gerçek değerin makamda, servette veya şöhrette değil; insanlığa bırakılan hayırlı izlerde olduğunu öğretmektedir. Bir yetimin başını okşamak, bir ihtiyaç sahibine destek olmak, bir gönlü incitmemek, bir mazlumun yanında durmak… Bunların her biri kötülüğün karanlığını dağıtan birer iyilik ışığıdır.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurur:
“İyilik, malı eksiltmez; aksine bereketlendirir. Affetmek ise insanın şerefini artırır.”
Bugün dünyamızın en büyük ihtiyacı daha fazla öfke değil, daha fazla vicdandır. Daha fazla kavga değil, daha fazla adalettir. Daha fazla bencillik değil, daha fazla paylaşmadır. İnsan, iyiliği çoğalttıkça kötülüğün alanı daralır. Çünkü karanlık, ışığın bulunduğu yerde barınamaz.
İyilik sadece maddî yardım değildir. Güzel bir söz de iyiliktir. Güler yüz de iyiliktir. Adaletli davranmak da iyiliktir. Kul hakkından sakınmak da iyiliktir. Anne ve babaya hürmet, komşuya vefa, emanete sadakat ve mazluma sahip çıkmak da iyiliğin en güzel örneklerindendir.
Bugün her birimiz kendimize şu soruyu sormalıyız: “Ben kötülükten ne kadar şikâyet ediyorum?” yerine, “İyiliğin çoğalması için ben ne yapıyorum?” Dünyayı değiştirecek olan, başkalarının yapmasını beklediğimiz iyilikler değil; bizim bugün samimiyetle yaptığımız iyiliklerdir.
Kötülüğün gölgesi ne kadar koyu olursa olsun, tek bir kandil karanlığı delmeye yeter. Allah’ın rızası için yapılan küçük bir iyilik, bazen yıllarca süren kötülüklerin bıraktığı izleri silebilir. Çünkü iyilik, Allah’ın rahmetinin yeryüzündeki en güzel tecellisidir.
“Kötülük karanlığı büyütür; iyilik ise bir gönülden başlayıp bütün insanlığı aydınlatır. Allah’ın rahmeti, iyiliği çoğaltanların üzerinedir.” (Nazarî)
KARANLIĞA DEĞİL, AYDINLIĞA YÜRÜYEN İNSAN
Sekiz makaledir kötülüğün izini sürdük. Kötülüğün insanın kalbinde nasıl filizlendiğini, vicdanı nasıl susturduğunu, toplumu nasıl yaraladığını ve nefsin onu nasıl beslediğini birlikte düşündük. Fakat şu hakikati hiçbir zaman unutmamalıyız: Allah, insanı kötülüğün esiri olsun diye değil, iyiliğin temsilcisi olsun diye yaratmıştır.
Yüce Allah Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurur:
“Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve yakınlara yardım etmeyi emreder; hayasızlığı, fenalığı ve azgınlığı yasaklar. O, düşünüp tutasınız diye size öğüt verir.” (Nahl Suresi, 90)
Bu ayet, sadece bireysel hayatımızın değil, ailemizin, toplumumuzun ve devlet düzenimizin de temel ilkelerini ortaya koymaktadır. Adalet, iyilik ve merhamet hâkim olduğunda huzur yeşerir; zulüm, haksızlık ve bencillik egemen olduğunda ise toplumun temelleri sarsılır.
Resûlullah Hz. Muhammed (s.a.a.) şöyle buyurmuştur:
“Mümin, insanların elinden ve dilinden emin olduğu kimsedir.”
Gerçek mümin, çevresine korku değil güven veren insandır. Sözüyle umut olur, davranışıyla örnek olur, adaletiyle gönüller kazanır. Onun varlığı, bulunduğu yere huzur taşır.
İmam Ali (a.s.) şöyle buyurur:
“İnsanların en hayırlısı, insanlara faydası en çok olandır.”
İşte bütün mesele budur. Ardımızda servet değil, hayır bırakabilmektir. Makam değil, güzel bir isim bırakabilmektir. İnsanların hafızasında kırdığımız kalplerle değil, onardığımız gönüllerle yaşayabilmektir.
Bugün dünyanın ihtiyacı, kötülüğü konuşan daha fazla insan değil; iyiliği yaşayan daha fazla insandır. Çocuklarına dürüstlüğü öğreten anne babalar, kul hakkını gözeten esnaflar, adaletten ayrılmayan yöneticiler, merhameti hayatının merkezine koyan gençler… İşte yarının güçlü toplumu böyle inşa edilecektir.
Her insan, hayatı boyunca bir tercih yapar. Ya nefsinin peşinden giderek kötülüğün gölgesinde yaşamayı seçer ya da Allah’ın emirlerine sarılarak nurun yolunda yürür. Dünya hayatı geçicidir; geriye kalan ise yaptığımız iyilikler, bıraktığımız eserler ve kazandığımız gönüllerdir.
Bu yazı dizisinin sonunda kendimize şu soruyu soralım:
Ben, kötülüğün çoğalmasına sebep olanlardan mı olacağım; yoksa Allah’ın rahmetini yeryüzüne taşıyan iyilik erlerinden mi?
Bu soruya vereceğimiz cevap, sadece dünya hayatımızı değil, ebedî hayatımızı da şekillendirecektir. Rabbimiz bizleri, hakkın yanında duran, adaletten ayrılmayan, Ehl-i Beyt’in ahlâkını rehber edinen ve iyiliği hayatının şiarı hâline getiren kullarından eylesin.
“Kötülük iz bırakır; iyilik eser bırakır. Allah’ın nuruna yürüyenler, ardında hayır duaları bırakır.” (Nazarî)
