Uğur Kepekçi
İÇİNDEKİLER
BİR MİLLETİN VAROLUŞ MÜCADELESİ
İŞGALDEN DİRENİŞE: MİLLET İRADESİNİN UYANIŞI
CEPHEDEN CEPHEYE: MİLLÎ MÜCADELE’NİN ÇETİN YILLARI
SAKARYA’DAN BÜYÜK TAARRUZ’A: ZAFER İÇİN HAZIRLIK
DUMLUPINAR’DA TARİH YAZILIYOR: ZAFERİN EN BÜYÜK ADIMI
ANADOLU’NUN KURTULUŞ KOŞUSU: DUMLUPINAR’DAN İZMİR’E
ZAFERDEN DİPLOMASİYE: BAĞIMSIZLIĞIN HUKUKÎ TEMELLERİ
BİR MİLLETİN GÜCÜ: İMAN, FEDAKÂRLIK VE BİRLİK
CEPHEDEKİ GÖRÜNMEYEN GÜÇ: İMAN, DUA VE TEVEKKÜL
DİN VE VATAN: MİLLÎ MÜCADELE’NİN MANEVİ CEPHESİ
ZAFERDEN EMANETE: 30 AĞUSTOS’UN BİZE BIRAKTIĞI SORUMLULUK
BİR MİLLETİN VAROLUŞ MÜCADELESİ
Tarih, yalnızca geçmişte yaşanan olayların sıralanmasından ibaret değildir. Bazı dönemler vardır ki bir milletin kaderini değiştirir, gelecek nesillerin hayatına yön verir. Türk milletinin Millî Mücadele yılları da böyle bir dönemin en önemli örneklerinden biridir.
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti ağır şartlarla karşı karşıya kaldı. 30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Ateşkes Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin askerî ve siyasî gücünü büyük ölçüde sınırlandırırken, İtilaf Devletlerine Anadolu’nun çeşitli bölgelerine müdahale etme imkânı veren hükümler içeriyordu. Kısa süre içerisinde İstanbul işgal edildi; Anadolu’nun farklı bölgeleri de işgal kuvvetlerinin hedefi hâline geldi.
Ancak işgal yalnızca toprakların ele geçirilmesi anlamına gelmiyordu. Asıl mesele, Türk milletinin bağımsız yaşama iradesinin ortadan kaldırılmak istenmesiydi.
15 Mayıs 1919’da İzmir’in Yunan kuvvetleri tarafından işgali, milletin hafızasında derin bir kırılmaya yol açtı. Bu gelişme karşısında Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde başlayan direniş hareketleri giderek ortak bir istiklal mücadelesine dönüşmeye başladı.
Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışı, bu mücadelenin örgütlü bir millî harekete dönüşmesinde önemli bir dönüm noktası oldu. Amasya Genelgesi, Erzurum ve Sivas kongreleri ve nihayet 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla mücadele, millet iradesine dayanan yeni bir siyasî zemine taşındı.
Bu süreçte amaç yalnızca işgal kuvvetlerini Anadolu’dan çıkarmak değildi. Aynı zamanda milletin kendi geleceği hakkında söz sahibi olabilmesi, bağımsızlığını ve egemenliğini koruyabilmesi için bir mücadele yürütülüyordu.
Zafere giden yol işte böyle başladı.
Henüz ortada Büyük Taarruz yoktu. Henüz 30 Ağustos’un şanlı sabahı doğmamıştı. Önce büyük bir imtihanın aşılması gerekiyordu.
Bir millet, yok edilmek istenen bağımsızlık iradesini yeniden ayağa kaldırıyordu.
Bu nedenle 30 Ağustos’u anlamak için önce 30 Ağustos’a giden yolu anlamak gerekir.
Çünkü büyük zaferler, yalnızca bir günde kazanılmaz.
Zaferin temelleri, milletlerin en zor günlerinde verdikleri kararlarda atılır.
İŞGALDEN DİRENİŞE: MİLLET İRADESİNİN UYANIŞI
Millî Mücadele’nin başlangıç yılları, yalnızca askerî gelişmelerin yaşandığı bir dönem değildi. Aynı zamanda milletin kendi gücünü yeniden fark ettiği, dağınık ve karamsar görünen şartlar içerisinde ortak bir iradenin oluşmaya başladığı bir dönemdi.
İstanbul’un işgal altında bulunması, Anadolu’nun farklı bölgelerinin işgal kuvvetlerinin tehdidiyle karşı karşıya kalması ve Osmanlı Devleti’nin içinde bulunduğu siyasî şartlar, milletin önünde son derece ağır bir tablo oluşturuyordu. Fakat bütün bu olumsuzluklara rağmen Anadolu insanı, yaşadığı toprakların kaderine seyirci kalmadı.
İşgallere karşı ilk tepkiler yerel ölçekte ortaya çıktı. Müdafaa-i Hukuk cemiyetleri kuruldu, mitingler düzenlendi, halk işgalleri protesto etti. Kuvayi Milliye birlikleri ise özellikle Batı Anadolu’da işgale karşı silahlı direnişin önemli unsurlarından biri hâline geldi.
Bu gelişmeler, aslında milletin sahip olduğu ortak vatan şuurunun ne kadar güçlü olduğunu gösteriyordu.
Henüz düzenli bir ordu yoktu. Henüz mücadele bütün Anadolu’yu kapsayan tek bir askerî plan çerçevesinde yürütülmüyordu. Farklı bölgelerde farklı imkânlarla mücadele eden insanlar vardı.
Fakat ortak bir hedef vardı: Vatanın bütünlüğünü ve milletin bağımsızlığını korumak.
Millî Mücadele’nin en önemli özelliklerinden biri de işte bu noktada ortaya çıkıyordu. Mücadele, yalnızca belli bir bölgenin veya belli bir grubun meselesi olmaktan çıkarak milletin ortak davası hâline geliyordu.
Amasya Genelgesi ile ortaya konulan “Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.” anlayışı, bu bakımdan büyük önem taşıyordu. Çünkü artık çözümün merkezine milletin iradesi konuluyordu.
Erzurum ve Sivas kongrelerinde alınan kararlarla millî iradenin temsil edildiği ortak bir zemin oluşturuldu. Bu süreç, 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılmasıyla daha güçlü bir siyasî yapıya kavuştu. Böylece Millî Mücadele’nin önünde yeni bir dönem başladı. Artık mesele yalnızca direnmek değildi.
Direnişi bir millet iradesine, millet iradesini de zafere ulaştıracak düzenli bir mücadeleye dönüştürmek gerekiyordu.
Bunun için ise daha nice zorlu günler yaşanacak, cephelerde büyük fedakârlıklar yapılacak ve millet, bağımsızlığı uğruna ağır bedeller ödeyecekti.
Çünkü zafere giden kutlu yol, kolay yürünecek bir yol değildi. Bu yolun her adımında sabır, fedakârlık, iman, azim ve kararlılık vardı.
CEPHEDEN CEPHEYE: MİLLÎ MÜCADELE’NİN ÇETİN YILLARI
Millî Mücadele artık yalnızca bir direniş hareketi olmaktan çıkmış, bütün imkânların seferber edildiği büyük bir mücadeleye dönüşmüştü.
Bir tarafta işgal kuvvetleri ve onların desteklediği güçler bulunurken, diğer tarafta vatanını savunmak için bütün imkânlarını ortaya koyan bir millet vardı. Fakat bu mücadelede karşılaşılan güçlükler yalnızca cephedeki düşmanla sınırlı değildi. Ekonomik imkânsızlıklar, silah ve mühimmat eksikliği, ulaşım sorunları ve yıllardır süren savaşların yorgunluğu da milletin omuzlarında ağır bir yük oluşturuyordu.
Buna rağmen mücadele kararlılıkla sürdürüldü.
Doğu Cephesi’nde elde edilen başarılar, Güney Cephesi’ndeki halk direnişi ve Batı Cephesi’nde giderek yoğunlaşan savaşlar, Millî Mücadele’nin farklı alanlarda aynı hedef doğrultusunda ilerlediğini gösteriyordu.
Özellikle Batı Cephesi, mücadelenin kaderini belirleyecek gelişmelere sahne olacaktı.
Yunan ordusunun Anadolu içlerine doğru ilerlemesi, düzenli bir ordunun kurulmasını ve askerî mücadelenin daha planlı bir şekilde yürütülmesini zorunlu hâle getirdi. Bu süreç kolay olmadı.
Kuvayi Milliye birliklerinin fedakârlıkları inkâr edilemezdi. Onlar, işgalin ilk günlerinde milletin bağımsızlık iradesini ayakta tutmuş ve düşmanın ilerleyişini yavaşlatmışlardı. Ancak düzenli ve disiplinli bir orduya duyulan ihtiyaç giderek daha açık hâle geliyordu. Böylece Millî Mücadele’nin yeni bir safhasına geçildi.
Artık yalnızca cesaret yeterli değildi.
Cesaretin yanında disiplin, planlama, sabır ve ortak bir hedef etrafında birleşmek gerekiyordu.
Düzenli ordunun kurulmasıyla birlikte Batı Cephesi’nde yeni bir dönem başladı. 1. ve 2. İnönü savaşları, Türk ordusunun düzenli bir güç olarak kazandığı ilk önemli başarılar arasında yer aldı.
Bu zaferlerin askerî sonuçları kadar, milletin moral ve güveni bakımından da büyük anlamı vardı.
Çünkü uzun süren savaşların ardından ilk defa millet, düzenli bir ordunun düşman karşısında başarılı olabileceğini görüyordu. Ancak yol henüz çok uzundu.
İnönü zaferleri, büyük zaferin kendisi değildi. Önümüzde daha ağır sınavlar vardı. Kütahya-Eskişehir muharebeleri, Sakarya Meydan Muharebesi ve nihayet Büyük Taarruza kadar uzanacak süreç, milletin sabrını ve dayanıklılığını bir kez daha sınayacaktı.
Her zafer, bir sonraki imtihanın kapısını açıyordu. Her kayıp, milletin yüreğinde derin bir iz bırakıyordu. Fakat bütün bu yaşananlar, zafere giden yolun taşlarını döşüyordu.
Çünkü büyük zaferlere ulaşmak isteyen milletler, önce büyük imtihanlardan geçmek zorundadır.
SAKARYA’DAN BÜYÜK TAARRUZ’A: ZAFER İÇİN HAZIRLIK
Sakarya Meydan Muharebesi’nin kazanılması, Millî Mücadele’nin seyrini önemli ölçüde değiştirdi. Yunan ordusunun Ankara’ya doğru ilerleyişi durdurulmuş, düşmanın taarruz gücü büyük ölçüde kırılmıştı. Ancak savaş henüz sona ermemişti.
Şimdi önümüzde yeni ve daha uzun bir dönem vardı.
Sakarya’da kazanılan zaferin ardından Türk ordusu hemen büyük bir saldırıya geçmedi. Çünkü büyük bir zafer yalnızca cesaretle değil, doğru zamanda yapılan doğru hazırlıklarla kazanılabilirdi.
Ordunun eksiklerinin tamamlanması, silah ve mühimmatın artırılması, askerî birliklerin yeniden düzenlenmesi ve taarruz için gerekli hazırlıkların yapılması gerekiyordu.
Bu süreç, millet için yeni bir sabır imtihanıydı.
Çünkü zaferin yaklaşmakta olduğunu hisseden bir millet, bir an önce sonucun alınmasını istiyordu. Fakat savaş meydanında duygular kadar hesap, plan ve zamanlama da önemliydi.
Türk ordusu, Sakarya’nın ardından savunma konumundan taarruz hazırlığı yapan bir ordu hâline geldi.
Bu değişim, Millî Mücadele’nin geldiği noktayı göstermesi bakımından son derece önemliydi.
Artık düşmanın saldırısını karşılamakla yetinmek yerine, düşmanı Anadolu’dan tamamen çıkarmak hedefleniyordu.
Bu hedef doğrultusunda ordunun ihtiyaçlarının karşılanması için milletin bütün imkânları kullanılmaya devam edildi. Anadolu insanı, yıllardır süren savaşların getirdiği yorgunluğa rağmen fedakârlıktan geri durmadı.
Çünkü herkes biliyordu ki kazanılacak zafer, yalnızca o günün değil, gelecek nesillerin de kaderini belirleyecekti.
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa ve komuta kademesi, büyük taarruzun planlarını büyük bir dikkatle hazırladı. Düşmanın savunma hattının zayıf noktaları değerlendirildi ve taarruzun zamanı konusunda titiz bir çalışma yürütüldü.
Nihayet beklenen gün yaklaştı.
26 Ağustos 1922 sabahı Türk ordusunun topçu ateşiyle başlayan Büyük Taarruz, yıllardır süren mücadelenin en önemli askerî harekâtı oldu.
Bu saldırı, sıradan bir cephe hareketi değildi. Arkasında yılların acısı, kayıpları, sabrı ve fedakârlığı vardı.
Anadolu’nun dört bir yanında yaşayan insanların duası, umudu ve emeği bu mücadeleyle birleşmişti.
Artık yıllardır işgal altında bulunan vatan topraklarının kurtuluşu için son büyük mücadele başlamıştı.
26 Ağustos’ta başlayan taarruz, birkaç gün içerisinde Türk ordusunun üstünlüğünü açıkça ortaya koyacak ve 30 Ağustos’ta Dumlupınar’da tarihî bir zafere dönüşecekti.
Fakat o zaferin büyüklüğünü anlamak için, şimdi o günün sabahına ve Dumlupınar’da yaşanan büyük mücadeleye daha yakından bakmak gerekiyordu.
Çünkü bazı sabahlar vardır ki yalnızca güneş doğmaz; bir milletin bahtı da yeniden doğar.
DUMLUPINAR’DA TARİH YAZILIYOR: ZAFERİN EN BÜYÜK ADIMI
26 Ağustos 1922 sabahı başlayan Büyük Taarruz, Türk ordusunun yıllardır devam eden hazırlığının artık gerçek bir sonuca dönüşmeye başladığı tarihî bir gündü.
İlk saatlerden itibaren Türk ordusunun saldırısı, Yunan savunma hatlarında büyük bir sarsıntı meydana getirdi. Afyonkarahisar çevresindeki düşman mevzileri kısa sürede aşılmaya başlandı. Türk ordusu, planlı ve kararlı bir şekilde ilerleyerek düşmanın savunma düzenini parçalıyordu.
Ancak mücadele henüz sona ermemişti.
Düşman kuvvetlerinin tamamen etkisiz hâle getirilmesi ve geri çekilme yollarının kesilmesi gerekiyordu. Bu nedenle Büyük Taarruz’un en kritik aşaması Dumlupınar bölgesinde yaşanacaktı.
30 Ağustos 1922’de Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın bizzat yönettiği Başkomutanlık Meydan Muharebesi, Millî Mücadele’nin kaderini belirleyen en önemli savaşlardan biri oldu.
Türk ordusu, düşman kuvvetlerini çember içine alarak büyük bir darbe indirdi. Yunan ordusunun düzenli direnişi büyük ölçüde kırıldı ve geri çekilme süreci başladı.
Bu zafer, yıllardır süren mücadelenin artık kesin bir sonuca doğru ilerlediğinin işaretiydi.
Fakat 30 Ağustos’un anlamını yalnızca askerî sonuçlarla değerlendirmek eksik olur.
Çünkü bu zaferin arkasında yıllarca süren bir fedakârlık vardı.
Cephede canını ortaya koyan Mehmetçik vardı.
Cephe gerisinde evladını, eşini, kardeşini bekleyen anneler ve aileler vardı.
Kağnısıyla cephane taşıyan Anadolu kadını vardı.
Yokluk içerisinde ordusuna elindeki son imkânı veren insanlar vardı.
Ve bütün bunların üzerinde, bağımsız yaşama iradesini kaybetmeyen bir millet vardı.
Dumlupınar’da kazanılan zafer, işte bu ortak iradenin tarih sahnesindeki en güçlü tezahürlerinden biri oldu.
30 Ağustos, bir milletin “artık yeter” diyerek ayağa kalkmasının ve kendi kaderine sahip çıkmasının sembolü hâline geldi.
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın savaş meydanındaki kararlılığı ile Türk askerinin cesareti birleşmiş, yıllardır beklenen büyük kırılma gerçekleşmişti.
Artık düşmanın Anadolu’da tutunabilmesi mümkün değildi.
Bundan sonraki hedef açıktı:
Düşmanı Anadolu’dan tamamen çıkarmak.
Türk ordusu, Dumlupınar’daki büyük zaferin ardından hızla ilerlemeye başladı. Geri çekilen Yunan kuvvetleri takip edilirken Anadolu’nun işgal altındaki şehirlerinin kurtuluşu için yeni bir dönem başladı.
Ancak 30 Ağustos, yalnızca bir savaşın kazanıldığı tarih değildi. 30 Ağustos, bir milletin varoluş mücadelesinde zaferin kesinleştiği günlerden biri olarak tarihe geçti.
Ve şimdi sıra, bu büyük zaferin Anadolu’nun şehirlerine ve nihayet İzmir’e ulaşmasına gelmişti.
Çünkü Dumlupınar’da kazanılan zafer, artık özgürlüğe doğru koşan bir ordunun önündeki son engelleri kaldırmıştı.
ANADOLU’NUN KURTULUŞ KOŞUSU: DUMLUPINAR’DAN İZMİR’E
30 Ağustos 1922’de Dumlupınar’da kazanılan büyük zafer, Millî Mücadele’nin askerî bakımdan en önemli dönüm noktalarından birini oluşturdu. Ancak savaş henüz tamamen sona ermemişti. Şimdi Türk ordusunun önünde yeni bir görev vardı: Düşmanı Anadolu’dan tamamen çıkarmak.
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa’nın verdiği emir doğrultusunda Türk ordusu, geri çekilen Yunan kuvvetlerini takip etmeye başladı. Bu takip, yalnızca askerî bir harekât değildi. Yıllardır işgal altında bulunan Anadolu topraklarının yeniden özgürlüğüne kavuşması için başlayan büyük bir kurtuluş yürüyüşüydü.
Türk ordusu kısa sürede büyük bir hızla ilerledi. Birbiri ardına yerleşim merkezleri işgalden kurtarılırken, Anadolu insanının yıllardır beklediği günler artık gerçeğe dönüşüyordu.
2 Eylül’de Eskişehir, 6 Eylül’de Bilecik, 7 Eylül’de Aydın ve 8 Eylül’de Manisa’nın kurtuluşuyla birlikte Türk ordusunun ilerleyişi sürdü.
Her kurtarılan şehir, yalnızca bir toprağın işgalden temizlenmesi anlamına gelmiyordu.
O şehirlerde yaşayan insanların yeniden kendi vatanlarında hür bir şekilde yaşayabilmeleri anlamına geliyordu.
Yıllarca hasretle beklenen bayrak yeniden göndere çekiliyor, ezanlar yeniden özgürce okunuyor, insanlar Mehmetçiği büyük bir coşkuyla karşılıyordu.
Fakat ordunun hedefi belliydi: İzmir.
15 Mayıs 1919’da başlayan işgal, Türk milletinin hafızasında unutulmaz bir acı bırakmıştı. İzmir’in işgali, Anadolu’da Millî Mücadele’nin ateşini harlayan en önemli gelişmelerden biri olmuştu.
Şimdi ise aynı şehir, kurtuluşun sembolü olacaktı. 9 Eylül 1922 sabahı Türk ordusu İzmir’e girdi.
İzmir’in kurtuluşuyla birlikte Yunan ordusunun Anadolu’daki varlığı büyük ölçüde sona erdi. Türk milleti, yıllardır sürdürdüğü varoluş mücadelesinde askerî bakımdan büyük bir başarıya ulaşmıştı.
- Eylül, yalnızca İzmir’in kurtuluş günü değildi.
Aynı zamanda 15 Mayıs 1919’da başlayan büyük acının sona erdiği gündü.
İşgal ile başlayan süreç, bağımsızlıkla sonuçlanıyordu.
Bir millet, dört yıl önce içine düştüğü karanlıktan kendi iradesiyle çıkmıştı.
Fakat şimdi önümüzde yeni bir soru vardı: Askerî zafer nasıl kalıcı bir barışa dönüşecekti?
Çünkü savaş meydanında kazanılan zaferin, masa başında diplomasiyle taçlandırılması gerekiyordu.
Anadolu kurtulmuştu.
Şimdi sıra, bu büyük mücadelenin hukukî ve siyasî sonuçlarını ortaya koymaya gelmişti.
Zafere giden kutlu yol, İzmir’de bitmiyor; yeni bir dönemin kapısını aralıyordu.
Çünkü bir milletin bağımsızlığı yalnızca savaş meydanında kazanılmaz; kazanılan zafer, doğru bir irade ve sağlam bir devlet anlayışıyla geleceğe taşınır.
ZAFERDEN DİPLOMASİYE: BAĞIMSIZLIĞIN HUKUKÎ TEMELLERİ
9 Eylül 1922’de İzmir’in kurtuluşuyla birlikte Millî Mücadele’nin askerî safhasında büyük bir dönüm noktası yaşandı. Yıllardır işgal altında bulunan Anadolu topraklarının önemli bir bölümü yeniden vatanın hâkimiyeti altına girmişti.
Fakat savaş meydanında kazanılan zaferin kalıcı bir barışa dönüşmesi gerekiyordu.
Türk ordusunun hızlı ilerleyişi karşısında İtilaf Devletleri yeni bir durumla karşı karşıya kaldı. Yunan ordusunun Anadolu’daki yenilgisi, savaşın seyrini değiştirmiş ve artık meselenin askerî olduğu kadar siyasî ve diplomatik bir boyut kazanmasına yol açmıştı.
Bu gelişmeler sonucunda taraflar arasında ateşkes görüşmeleri başladı.
3-11 Ekim 1922 tarihleri arasında yapılan Mudanya Ateşkes Görüşmeleri, Millî Mücadele’nin askerî zaferini siyasî bir sonuca taşıyan önemli bir aşama oldu.
Mudanya Ateşkes Antlaşması ile Doğu Trakya’nın savaş yapılmadan Türkiye’ye bırakılması kabul edildi. Böylece Türk ordusunun kazandığı zafer, yalnızca Anadolu’nun kurtuluşuyla sınırlı kalmadı; Türkiye’nin geleceği açısından önemli bir siyasî kazanım da elde edildi. Ancak önümüzde daha önemli bir süreç vardı.
Artık Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda kabul edilmesi gerekiyordu.
Bu amaçla Lozan’da yapılacak görüşmeler büyük önem taşıyordu.
20 Kasım 1922’de başlayan Lozan Barış Konferansı, uzun ve zorlu görüşmelere sahne oldu. Türkiye’yi İsmet Paşa’nın başkanlığındaki heyet temsil ediyordu.
Görüşmeler sırasında kapitülasyonlar, sınırlar, ekonomik haklar, azınlıklar, borçlar ve daha birçok mesele üzerinde ciddi tartışmalar yaşandı.
Çünkü Millî Mücadele’nin amacı yalnızca işgal kuvvetlerini Anadolu’dan çıkarmak değildi.
Amaç, aynı zamanda bağımsız ve egemen bir devlet olarak Türkiye’nin kendi kararlarını kendisinin verebilmesiydi.
24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasıyla Millî Mücadele’nin askerî başarısı uluslararası alanda önemli bir hukukî sonuç kazandı.
Böylece yıllar süren savaşların ardından yeni Türkiye’nin bağımsızlığı uluslararası düzeyde kabul edilmiş oldu.
30 Ağustos’ta kazanılan askerî zafer, 9 Eylül’de İzmir’in kurtuluşu, Mudanya’da elde edilen siyasî başarı ve Lozan’da imzalanan barış antlaşmasıyla birbirini tamamlayan bir sürecin parçaları hâline geldi.
Fakat bütün bu gelişmelerin merkezinde tek bir gerçek vardı:
Millet, kendi kaderine sahip çıkmıştı.
Bu nedenle Millî Mücadele’yi yalnızca savaş meydanlarında yaşanan olaylarla değerlendirmek yeterli değildir.
Bu mücadele; bağımsızlık, egemenlik, vatan ve millet iradesi etrafında şekillenen büyük bir varoluş mücadelesiydi.
Şimdi ise geriye dönüp bu büyük yolculuğun asıl anlamını düşünmek gerekiyordu.
Bir millet nasıl oldu da böylesine ağır şartlardan çıkarak yeniden ayağa kalktı?
Bu sorunun cevabı, yalnızca tarih kitaplarının satırlarında değil; milletin imanında, fedakârlığında, birlik ve beraberliğinde aranmalıdır.
Çünkü zafer, önce gönüllerde kazanılmış; sonra cephelerde gerçekleşmiştir.
BİR MİLLETİN GÜCÜ: İMAN, FEDAKÂRLIK VE BİRLİK
Millî Mücadele’nin tarihî safhalarını geride bıraktığımızda, karşımıza yalnızca savaşlardan ve kazanılan zaferlerden oluşan bir tablo çıkmaz.
Bu büyük mücadelenin asıl dikkat çekici yönü, bütün imkânsızlıklara rağmen milletin ayakta kalabilmesidir.
Çünkü savaşmak için yalnızca silaha ve askere ihtiyaç yoktur. Bir milletin varlığını sürdürebilmesi için bundan daha güçlü bir şeye, ortak bir inanca ve ortak bir hedefe ihtiyacı vardır.
Anadolu insanı, işte böyle bir inançla hareket etti.
Yıllarca süren savaşların getirdiği yorgunluğa, ekonomik sıkıntılara ve büyük kayıplara rağmen milletin vatan sevgisi zayıflamadı. Aksine yaşanan her acı, bağımsızlığın ne kadar kıymetli olduğunu daha iyi anlamasına vesile oldu.
Cephede savaşan Mehmetçik, arkasında yalnız olmadığını biliyordu.
Çünkü Anadolu’nun her köşesinde insanlar onun için dua ediyor, elindeki imkânı paylaşıyor ve vatan savunmasına kendi gücü ölçüsünde katkı sağlıyordu.
Kimi gençlerini cepheye gönderdi.
Kimi elindeki yiyeceği paylaştı.
Kimi kağnısıyla cephane taşıdı.
Kimi ise cepheden gelecek güzel bir haber için günlerce, aylarca bekledi.
Bütün bu fedakârlıklar, Millî Mücadele’nin yalnızca askerî bir mücadele olmadığını gösteriyordu.
Bu, topyekûn bir millet hareketiydi.
İnsanlar aynı acıyı paylaşmış, aynı tehlike karşısında birleşmiş ve aynı istiklal idealinin etrafında kenetlenmişti.
Burada üzerinde düşünmemiz gereken önemli bir nokta vardır:
Bir milletin gerçek gücü, sahip olduğu maddî imkânların çokluğu değildir.
Asıl güç, zor zamanlarda birlik olabilmek ve ortak bir hedef etrafında kenetlenebilmektir.
Millî Mücadele yıllarında bunun çok güçlü örneklerini gördük.
İnsanlar birbirlerine güvenerek, dayanışma içerisinde hareket ederek ve sahip oldukları imkânları ortak bir amaç için kullanarak büyük bir başarı ortaya koydular.
Bu nedenle 30 Ağustos Zaferi’ni sadece askerî bir başarı olarak görmek, bu büyük mücadelenin ruhunu eksik anlamak olur.
Zaferin arkasında cephedeki kahramanlık kadar, cephe gerisindeki fedakârlık da vardı.
Ve belki de en önemlisi, milletin geleceğine olan inancı vardı.
Bugün bizler 30 Ağustos’a baktığımızda sadece geçmişte yaşanmış bir savaşı hatırlamamalıyız.
Aynı zamanda o günlerden bugüne taşınması gereken değerleri de düşünmeliyiz. Vatan sevgisi, birlik, beraberlik, fedakârlık, sorumluluk ve bağımsızlık bilinci…
Bunlar yalnızca tarihin bir dönemine ait kavramlar değildir. Her neslin yeniden anlaması ve yaşatması gereken değerlerdir.
Çünkü tarih, sadece geçmişi anlatmak için değil, geleceğe ışık tutmak için de vardır.
CEPHEDEKİ GÖRÜNMEYEN GÜÇ: İMAN, DUA VE TEVEKKÜL
Millî Mücadele’nin tarihî safhalarını anlatırken cephelerde yaşanan savaşları, kazanılan zaferleri ve askerî başarıları gördük. Fakat bu büyük mücadelenin bir de gözle görülmeyen, rakamlarla ölçülemeyen bir tarafı vardı.
O da milletin gönlünde taşıdığı inançtı.
Anadolu insanı, karşı karşıya kaldığı güçlüklerin büyüklüğünü elbette biliyordu. Düşmanın silahlarını, ordularını ve sahip olduğu imkânları görüyordu. Fakat bütün bunlara rağmen ümidini kaybetmiyordu.
Çünkü iman, insana yalnızca rahat günlerde güç veren bir duygu değildir.
Asıl imtihan, insanın bütün maddî sebepler aleyhinde olduğu zamanlarda ortaya çıkar.
Millî Mücadele yıllarında Anadolu insanı, elindeki imkânların sınırlı olduğunu biliyor; fakat üzerine düşen vazifeyi yerine getirmekten geri durmuyordu.
İşte burada iman ile gayret arasındaki denge ortaya çıkıyordu.
Tevekkül, hiçbir şey yapmadan sonucu beklemek değildir.
Tevekkül; kulun üzerine düşen gayreti göstermesi, tedbirini alması, elinden geleni yapması ve bütün bunlardan sonra sonucu Allah’a bırakmasıdır.
Cephede savaşan Mehmetçik de bu anlayışın en ağır imtihanını yaşıyordu.
Elindeki silahla mücadele ediyor, vatanını savunuyor, gerektiğinde canını ortaya koyuyordu. Cephe gerisindeki insanlar ise dua ediyor, imkânlarını seferber ediyor ve aynı mücadelenin bir parçası oluyordu.
Böylece dua ile gayret, sabır ile mücadele, tevekkül ile tedbir aynı noktada buluşuyordu.
Bu anlayış, milletin zor günlerde ayakta kalmasına büyük bir manevi güç kazandırıyordu. Çünkü insan sadece bedeninden ibaret değildir.
Gönlünü ayakta tutan bir inancı, geleceğe dair bir ümidi ve uğrunda mücadele edeceği bir değeri varsa, en ağır şartlara karşı bile direnebilir.
Millî Mücadele’nin ruhunu anlamak için bu noktayı gözden kaçırmamak gerekir.
Fakat burada bir başka önemli soru daha karşımıza çıkmaktadır:
Bu milletin iman dünyası ile Millî Mücadele’nin önder kadrosunun din anlayışı arasında nasıl bir ilişki vardı?
Mustafa Kemal Paşa’nın din ve İslâm hakkındaki sözleri nelerdi?
Millî Mücadele yıllarında din adamlarının ve halkın mücadeledeki yeri neydi?
Bu soruların cevabını verirken ne peşin hükümlerle hareket etmek ne de tarihî gerçekleri bugünün tartışmalarına kurban etmek gerekir.
Belgelere, konuşmalara ve dönemin şartlarına bakarak meseleye hakkaniyetle yaklaşmak gerekir.
Çünkü tarih, sevgi veya öfkeyle değil; hakikati arama sorumluluğuyla okunmalıdır.
Zafere giden kutlu yolun bundan sonraki durağında işte bu önemli meseleye daha yakından bakacağız.
DİN VE VATAN: MİLLÎ MÜCADELE’NİN MANEVİ CEPHESİ
Millî Mücadele’nin yalnızca askerî ve siyasî yönlerini ele almak, bu büyük mücadelenin ruhunu anlamak için yeterli değildir.
Çünkü Anadolu insanının hayatında din, vatan ve millet kavramları birbirinden tamamen kopuk değildi. İşgal yıllarında halkın moralinin ayakta tutulmasında, birlik ve beraberliğin sağlanmasında din adamlarının da önemli bir yeri vardı.
Hocalar, müftüler, müderrisler ve şeyhler, halkın karşısına çıkarak vatanın savunulmasının önemini anlatıyor; işgale karşı direnme çağrıları yapıyorlardı. Nitekim Millî Mücadele lehine kamuoyu oluşmasında din adamlarının önemli roller üstlendiği, tarih araştırmalarında da ortaya konulmuştur.
Bu durum bize önemli bir gerçeği gösterir: Millî Mücadele, toplumun bütün kesimlerinin kendi imkânlarıyla katkıda bulunduğu topyekûn bir mücadeleydi.
Anadolu’nun köylerinde, kasabalarında ve şehirlerinde insanlar vatanın kurtuluşu için farklı şekillerde sorumluluk üstlendiler. Kimi cephede savaştı, kimi cephe gerisinde hizmet etti, kimi de sözleriyle ve duasıyla milletin moralini diri tuttu.
Bütün bunların yanında Mustafa Kemal Paşa’nın din ve İslâm hakkındaki sözleri de tarihî açıdan üzerinde durulması gereken bir konudur.
Bu konuda farklı dönemlerde farklı değerlendirmeler yapılmış, zaman zaman birbirine zıt iddialar ortaya atılmıştır. Oysa sağlıklı bir tarih okuması yapmak istiyorsak öncelikle belgelere ve doğrudan kaynaklara bakmamız gerekir.
Atatürk Araştırma Merkezi’nin yayımladığı kaynaklarda Mustafa Kemal’in din, İslâm ve Kur’an hakkında çeşitli konuşmaları yer almaktadır. Bu sözler, Atatürk’ün din konusundaki düşüncelerini kendi ifadeleri üzerinden değerlendirebilmemiz açısından önemlidir.
Nitekim 7 Şubat 1923’te Balıkesir Zağnos Paşa Camii’nde yaptığı konuşmada şöyle demiştir:
“İnsanlara feyz ruhu vermiş olan dinimiz, son dindir. Ekmel dindir. Çünkü dinimiz akla, mantığa, hakikate tamamen tevafuk ve tetabuk ediyor.”
Yine 1923 yılında İslâm dini hakkında yaptığı bir başka açıklamasında:
“Bizim dinimiz, akla en uygun ve en doğal bir dindir. Ve ancak bu nedenledir ki son din olmuştur.” ifadelerini kullanmıştır.
Bu sözler, Atatürk’ün İslâm dini hakkında yaptığı değerlendirmelerin doğrudan kendi ifadeleriyle ortaya konulması bakımından önemlidir.
Ancak burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Bir kişinin din anlayışını yalnızca birkaç cümle üzerinden kesin bir hükme bağlamak doğru değildir.
Tarihçinin görevi, hoşuna giden sözleri seçmek veya hoşuna gitmeyenleri görmezden gelmek değil; bütün verileri kendi dönemi ve şartları içerisinde değerlendirmektir. Bizim için de mesele budur.
Atatürk’ün din anlayışını değerlendirirken Millî Mücadele dönemini, sonraki yılları, dönemin siyasî şartlarını ve yapılan uygulamaları birbirinden ayırmadan; fakat birbirine de karıştırmadan incelemek gerekir.
Çünkü hakikat, sloganların değil, bütünlük içerisinde yapılan araştırmanın sonucunda ortaya çıkar.
Atatürk’ün din anlayışında dikkat çeken bir başka husus da dinin akıl, bilgi ve çalışmayla birlikte ele alınmasıdır. 1923 yılında yaptığı bir konuşmada, “Allah’ın emri çok çalışmaktır” diyerek Müslümanların çalışması, bilim ve teknikten yararlanması gerektiğini vurgulamıştır.
Bu yaklaşım, Millî Mücadele’nin ruhuyla da örtüşen önemli bir noktaya işaret etmektedir. Çünkü iman, yalnızca sözle ifade edilen bir inanç değil; gerektiğinde fedakârlık, gayret, sorumluluk ve mücadele ile ortaya konulan bir iradedir.
Millî Mücadele’nin manevi cephesine baktığımızda ise bir başka gerçek daha açıkça görülmektedir:
Bu millet, vatanını savunurken yalnızca toprağını değil, onurunu, bağımsızlığını ve geleceğini de savunuyordu.
İşte bu sebeple 30 Ağustos’u yalnızca askerî bir başarı olarak değil; milletin maddî ve manevî bütün gücünü ortaya koyduğu büyük bir varoluş mücadelesinin sonucu olarak değerlendirmek gerekir.
İşte 30 Ağustos’un asıl anlamı da burada saklıdır.
Bir milletin zor zamanlarda hangi değerlere sarıldığını anlamadan, kazandığı zaferin büyüklüğünü tam olarak anlayamayız.
Zafere giden kutlu yol; iman, vatan sevgisi, millet iradesi, fedakârlık ve kararlılıkla aşılmıştır.
Ve bu büyük yürüyüşün sonunda kazanılan zafer, gelecek nesillere yalnızca bir tarih değil, aynı zamanda büyük bir sorumluluk bırakmıştır.
ZAFERDEN EMANETE: 30 AĞUSTOS’UN BİZE BIRAKTIĞI SORUMLULUK
Bir milletin varoluş mücadelesini anlatan bu yolculukta, Mondros’un ağır şartlarından başlayarak Anadolu’nun işgalini, milletin ayağa kalkışını, cephelerde verilen mücadeleyi, Sakarya’yı, Büyük Taarruz’u, Dumlupınar’ı ve İzmir’in kurtuluşunu hatırladık.
Ardından askerî zaferin Mudanya ve Lozan’la siyasî ve hukukî bir zemine taşınmasına şahit olduk.
Bütün bu gelişmeler bize aynı gerçeği gösteriyor:
Büyük zaferler, bir anda ortaya çıkmaz.
Bir zaferin arkasında yılların emeği, sabrı, fedakârlığı ve kararlılığı vardır.
30 Ağustos’u anlamak da yalnızca o gün Dumlupınar’da yaşananları bilmekle mümkün değildir.
O günün arkasında cephede canını ortaya koyan Mehmetçik vardı.
Cephe gerisinde evladını vatan için uğurlayan anne vardı.
Kağnısıyla cephane taşıyan Anadolu kadını vardı.
Elindeki son imkânını orduyla paylaşan millet vardı.
Ve bütün bunların üzerinde, bağımsız yaşama iradesini kaybetmeyen büyük bir milletin inancı vardı.
Bu büyük mücadelede milletin iradesini doğru bir hedefe yönlendiren güçlü bir liderlik de vardı. Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Millî Mücadele’nin en zor günlerinde sorumluluk üstlenmiş, milletin bağımsızlık iradesini örgütleyerek askerî ve siyasî mücadeleyi aynı hedef doğrultusunda yürütmüştür.
Başkomutan olarak Büyük Taarruz’un hazırlık ve sevk idaresinde üstlendiği sorumluluk, 30 Ağustos Zaferi’nin anlaşılması bakımından özel bir yere sahiptir.
Elbette zafer yalnızca bir kişinin eseri değildir. O zafer; Mehmetçiğin cesareti, milletin fedakârlığı, Anadolu insanının sabrı ve bütün bir toplumun bağımsızlık kararlılığıyla kazanılmıştır
Fakat bu büyük gücün Başkomutan Mustafa Kemal Atatürk’ün liderliğinde belirli bir hedefe yönelmesi, Millî Mücadele’nin tarihî başarısında önemli bir etkendir.
Bu nedenle Atatürk’ü yok sayarak 30 Ağustos’u anlatmak da, zaferi yalnızca bir kişinin şahsına indirgemek de doğru değildir.
Doğru olan; milletin iradesini, Mehmetçiğin fedakârlığını ve liderliğin tarihî rolünü bir bütün olarak görebilmektir.
Bu nedenle 30 Ağustos, yalnızca askerî bir zaferin adı değildir.
Aynı zamanda imkânsızlıklar karşısında ümidini kaybetmemenin, üzerine düşen vazifeyi yerine getirmenin ve gerektiğinde bütün varlığını vatan uğrunda ortaya koyabilmenin sembolüdür.
Burada iman kavramının da doğru anlaşılması gerekir.
İman, insanı tembelliğe ve beklemeye değil; gayrete, sabra, sorumluluğa ve güzel işler yapmaya yöneltmelidir.
Tevekkül, tedbiri terk etmek değildir.
İnsan elinden geleni yapacak, bütün gayretini ortaya koyacak; sonra sonucu Allah’a bırakacaktır.
Millî Mücadele yıllarında görülen fedakârlık ruhu, bu açıdan bugün için de önemli bir ders taşımaktadır.
Bugün bizlere düşen görev, geçmişte kazanılan zaferlerle övünmekle sınırlı değildir.
Asıl görev, o zaferlerin hangi bedeller ödenerek kazanıldığını unutmamak ve bize bırakılan emanete sahip çıkmaktır.
Vatanın kıymetini bilmek, milletin birlik ve beraberliğini korumak, ilme sarılmak, çalışmak, adaletten ayrılmamak ve gelecek nesillere daha güçlü bir ülke bırakmak…
Bunların her biri bu büyük tarihin bize yüklediği sorumluluklardır.
Çünkü tarih sadece “ne oldu?” sorusunun cevabı değildir. Aynı zamanda “bugün biz ne yapmalıyız?” sorusunun da cevabını içinde taşır.
30 Ağustos’un bize söylediği en önemli gerçeklerden biri budur:
Bir millet, zor günlerde gösterdiği iradeyi barış günlerinde de koruyabilirse gerçek anlamda güçlüdür.
Bugün bizler o kutlu yolun sonrasındaki nesilleriz.
Bize düşen, geçmişi kuru bir övgüyle anmak değil; geçmişten aldığımız derslerle geleceği inşa etmektir.
Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde kazanılan bu büyük zaferin arkasındaki millet iradesini, Mehmetçiğin fedakârlığını ve bağımsızlık ruhunu doğru anlamak; gelecek nesillere de aynı tarih bilincini aktarabilmek bizim sorumluluğumuzdur.
Çünkü zaferler sadece kutlanmak için değil, emanet bilinmek için vardır.
Ve bu milletin tarihinde 30 Ağustos, yalnızca bir zafer günü değil;
Bağımsızlığın, fedakârlığın, birlik ve beraberliğin, millet iradesinin ve gelecek nesillere bırakılan kutlu bir emanetin adı olarak yaşamaya devam edecektir.
